editorial राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ ही समाजाच्या जाणिवा जिवंत ठेवणारी, जाणिवांना चेतना देणारी आणि समाजहिताच्या कोणत्याही मुद्यावर अंतर्मुख होण्यास भाग पाडून व्यापक विचार करावयास लावणारी संघटना आहे, हे सातत्याने सिद्ध होत असते. १२ वर्षांपूर्वी ‘सब का साथ, सब का विकास’ असा संकल्प घेऊन सत्तेवर आलेल्या भाजपप्रणीत मोदी सरकारच्या समाजहिताच्या वाटचालीतील दीपस्तंभ म्हणून संघाने बजावलेल्या कर्तव्याचा आढावा घेतला, तर ही बाब कोणासही नाकारता येणार नाही. भारतीय जनता पार्टीला जन्म देणाऱ्या जनसंघाच्या पायाभरणी महत्त्वाचा वाटा असलेल्या पंडित दीनदयाळ उपाध्याय यांच्या चिंतनशील तत्त्वज्ञानातूनच मोदी सरकारच्या या संकल्पाचा संस्कार जन्माला आला. केवळ गतिमान विकास हे सरकारचे ध्येय नाही, तर त्या विकासाची फळे समाजातील शेवटच्या स्तरावरील अखेरच्या माणसापर्यंत पोहोचविणे हा अन्त्योदय संकल्पनेचा संकल्प म्हणून ‘सब का विकास’ या विचाराची कृतिशील वाटचाल सुरू असताना सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत यांनी व्यक्त केलेल्या भावनांमुळे या वाटचालीस नवी दिशा मिळणार आहे. बुधवारी यवतमाळ येथे पंडित दीनदयाळ उपाध्याय यांच्या जयंतीनिमित्त आयोजित एका कार्यक्रमात बोलताना सरसंघचालकांनी या ध्येयाच्या वाटचालीपुढील आव्हानांचा संयत आढावा घेतला. देशात विकास होत असला तरी त्याचा लाभ समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचत नसेल तर विकासाच्या दिशेचा नव्याने शोध घेण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली. अन्न, वस्त्र, निवारा या मूलभूत गरजांपलीकडे आता गरजांची व्याप्ती वाढत आहे आणि त्यांची पूर्तता करण्याची ऐपत प्रत्येक व्यक्तीकडे असावी ही अन्त्योदय संकल्पनेची नवी व्याप्ती आहे, असे दिशादर्शक विचार त्यांनी व्यक्त केल्यानंतर महाराष्ट्राचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी या व्याख्येची व्याप्ती विषद केली. विकसित भारत ही केवळ आर्थिक प्रगतीची संकल्पना नाही, तर तो समृद्ध, सक्षम, सर्वसमावेशक, तंत्रसमृद्ध आणि आपल्या सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान बाळगणाऱ्या भारताचा सामाजिक दृष्टिकोन आहे, त्यामुळे सरकारच्या योजना आणि सेवा समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचविणे हा सुशासनाचा गाभा असेल, अशी ग्वाही देत त्यांनी सरसंघचालकांच्या भावनांमधून समाजात व्यक्त होणाऱ्या अपेक्षांना आश्वस्त केले आहे.

 

पंडित दीनदयाळ उपाध्याय यांच्या जयंती सप्ताहानिमित्त लागोपाठ सुरू झालेल्या एका वैचारिक प्रवाहाचा प्रवास पाहण्याआधी, अन्त्योदय या संकल्पनेच्या जन्मापासून सामान्य माणसाच्या जीवनशैलीतील बदलापर्यंतच्या प्रवासाचा आढावा घेणे आवश्यक ठरते. भारताच्या राजकीय आणि सामाजिक विचारविश्वात ‘अन्त्योदय’ ही संकल्पना याच कसोटीची आठवण करून देते. केवळ राष्ट्रीय उत्पन्न वाढणे, उद्योग विस्तारत जाणे किंवा शहरांचे रूप पालटणे एवढाच देशाच्या प्रगतीचा अर्थ नाही, तर समाजाच्या शेवटच्या माणसाच्या जीवनात सन्मानजनक बदल घडणे हा कोणत्याही प्रगतीचा केंद्रबिंदू आहे, हा दीनदयाळजींचा अन्त्योदयाचा विचार आणि महात्मा गांधींच्या सर्वोदयाचा विचार यांमध्ये याच संकल्पांचे साम्य आहे. दीनदयाळ उपाध्याय यांनी हा विचार ‘एकात्म मानववाद’ आणि ‘अन्त्योदय’च्या चौकटीत मांडला. व्यक्तीला केवळ आर्थिक घटक न मानता त्याचे शरीर, मन, बुद्धी आणि आत्मा यांचा समन्वय साधणारा विकास हवा, असा त्यांचा आग्रह होता.