तंबाखू-दारूच नव्हे; ‘हे’ ५ संसर्गही वाढवतात कर्करोगाचा धोका!

risk of cancer कर्करोग म्हटले की तंबाखूचे सेवन, दारू, चुकीची जीवनशैली किंवा आनुवंशिक कारणे प्रामुख्याने डोळ्यासमोर येतात. मात्र, काही विशिष्ट विषाणू आणि जीवाणूंचे दीर्घकाळ शरीरात राहणेही कर्करोगाच्या धोक्याला कारणीभूत ठरू शकते. संसर्गजन्य घटक आणि कर्करोग यांच्यातील संबंधावर झालेल्या संशोधनातून याबाबत महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे.

 

 

 

 

'द लॅन्सेट ऑन्कोलॉजी'मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अहवालानुसार, जगभरातील कर्करोगाच्या एकूण प्रकरणांपैकी सुमारे १२ टक्के प्रकरणे संसर्गाशी संबंधित आहेत. इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर (IARC)च्या संशोधनानुसार, २०२४ पर्यंत जगभरात संसर्गाशी संबंधित कर्करोगाची सुमारे २३ लाख नवीन प्रकरणे नोंदवली जाण्याचा अंदाज आहे.

संशोधकांनी मानवामध्ये कर्करोगाचा धोका वाढवू शकणाऱ्या १२ संसर्गजन्य घटकांचा अभ्यास केला. त्यापैकी पाच घटकांचा कर्करोगाशी मोठा संबंध आढळून आला आहे.

यामध्ये सर्वप्रथम हेलिकोबॅक्टर पायलोरी अर्थात H. pylori या जीवाणूचा समावेश होतो. हा जीवाणू प्रामुख्याने पोटात आढळतो. त्याच्याशी संबंधित अंदाजे ७ लाख ६० हजार कर्करोगाची प्रकरणे नोंदवली गेली आहेत.

ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरस म्हणजेच HPV हा आणखी एक महत्त्वाचा संसर्गजन्य घटक आहे. गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाशी त्याचा प्रमुख संबंध असून, काही गुप्तांग तसेच डोके आणि मानेच्या कर्करोगाशीही तो संबंधित आहे. HPVशी संबंधित अंदाजे ७ लाख ५० हजार कर्करोगाची प्रकरणे आढळली आहेत.

हिपॅटायटीस बी व्हायरस म्हणजेच HBVचा संबंध प्रामुख्याने यकृताच्या कर्करोगाशी जोडला जातो. या विषाणूमुळे अंदाजे ३ लाख ६० हजार कर्करोगाची प्रकरणे झाल्याचे संशोधनात नमूद करण्यात आले आहे.

एपस्टाईन-बार व्हायरस म्हणजे EBVचाही काही कर्करोगांशी संबंध आहे. पोट आणि घशाच्या आसपास होणारे काही कर्करोग तसेच लिम्फोमाच्या काही प्रकारांमध्ये या विषाणूची भूमिका आढळते. EBVशी संबंधित सुमारे २ लाख ६० हजार प्रकरणे नोंदवण्यात आली आहेत.

हिपॅटायटीस सी व्हायरस म्हणजे HCVमुळेही कर्करोगाचा धोका निर्माण होऊ शकतो. विशेषतः यकृताच्या कर्करोगाशी त्याचा संबंध आढळतो. या विषाणूशी संबंधित अंदाजे १ लाख ६० हजार कर्करोगाची प्रकरणे असल्याचे संशोधनात नमूद आहे.

एखाद्या व्यक्तीला वरीलपैकी संसर्ग झाला म्हणजे त्याला कर्करोग होईलच असे नाही. संसर्ग किती काळ शरीरात टिकून राहतो, त्याचा शरीरावर होणारा परिणाम आणि व्यक्तीची रोगप्रतिकारक क्षमता यांसारख्या अनेक घटकांवर हा धोका अवलंबून असतो.

काही संसर्ग दीर्घकाळ शरीरात राहिल्यास पेशींमध्ये सतत दाह निर्माण होऊ शकतो. या दीर्घकालीन दाहामुळे पेशींमध्ये हळूहळू बदल घडत जातात आणि काही परिस्थितींमध्ये कर्करोगाचा धोका वाढू शकतो. उदाहरणार्थ, हिपॅटायटीसच्या संसर्गामुळे यकृताचे दीर्घकाळ नुकसान होऊ शकते, तर H. pyloriमुळे पोटात दीर्घकाळ दाह निर्माण होण्याची शक्यता असते.

IARCच्या शास्त्रज्ञ डॉ. हॅरिएट रमगे यांनी संसर्गाशी संबंधित कर्करोगाच्या जागतिक परिस्थितीबाबत महत्त्वाची बाब अधोरेखित केली आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, अशा कर्करोगांचा सुमारे ७७ टक्के भार कमी आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये आहे. या भागांमध्ये वेळेवर निदान, लसीकरण आणि उपचारांची उपलब्धता ही महत्त्वाची आव्हाने आहेत.

संसर्गाशी संबंधित कर्करोगाच्या बाबतीत प्रतिबंधात्मक उपायांना विशेष महत्त्व आहे. HPV आणि हिपॅटायटीस बी या दोन्ही संसर्गांसाठी प्रभावी लसी उपलब्ध आहेत.risk of cancer त्यामुळे या संसर्गांपासून संरक्षण मिळवण्यास मदत होऊ शकते आणि त्यांच्याशी संबंधित काही कर्करोगांचा धोका कमी करता येतो.

हिपॅटायटीस सीसाठी सध्या लस उपलब्ध नसली तरी प्रभावी विषाणूरोधक औषधांच्या मदतीने हा संसर्ग पूर्णपणे बरा होऊ शकतो. याशिवाय योग्य वेळी तपासणी केल्यास संसर्ग किंवा पेशींमध्ये होणारे बदल लवकर ओळखणे शक्य होते. त्यामुळे कर्करोगाच्या प्रतिबंधासाठी केवळ तंबाखू आणि दारूपासून दूर राहणेच नव्हे, तर संसर्गजन्य आजारांपासून संरक्षण, आवश्यक लसीकरण, वेळेवर तपासणी आणि योग्य उपचार यांनाही महत्त्व आहे.