कीर्तन परंपरेच्या बदलत्या वास्तवाचा वेध घेणारा ‘पाच फुटाचा बच्चन’
Total Views |
मुंबई
pach futacha bachchan मराठी चित्रपटसृष्टीत वेगळ्या विषयाला आशयपूर्ण मांडणी आणि समर्थ अभिनयाची जोड मिळाली की, त्यातून केवळ मनोरंजन न राहता प्रेक्षकांना विचार करायला लावणारा सिनेमॅटिक अनुभव आकाराला येतो. दिग्दर्शक कौस्तुभ देशपांडे यांचा ‘पाच फुटाचा बच्चन’ हा चित्रपट याच श्रेणीत मोडणारा ठरतो. महाराष्ट्राच्या समृद्ध कीर्तन परंपरेचा आधार घेत या चित्रपटाने तिचे बदलते स्वरूप, कौटुंबिक नात्यांतील भावनिक गुंतागुंत, सामाजिक वास्तव तसेच सांस्कृतिक क्षेत्रावर वाढत चाललेला राजकीय प्रभाव यांचा वेध घेतला आहे. वेगळा विषय, आशयघन कथा, प्रभावी पटकथा आणि कलाकारांचा कसदार अभिनय यामुळे हा चित्रपट लक्षवेधी ठरतो.
महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनात कीर्तनाला केवळ धार्मिक किंवा भक्तिपर परंपरेचे स्थान नाही. संतविचार, अध्यात्म, नैतिक मूल्ये आणि जीवनातील वास्तव सामान्यांपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी समाजप्रबोधनाचे माध्यम म्हणून कीर्तनाने आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. मात्र काळ बदलत असताना या परंपरेभोवतीची परिस्थितीही बदलत गेली आहे. प्रसिद्धीची वाढती ओढ, आर्थिक गणिते, व्यावसायिक स्पर्धा आणि राजकीय हस्तक्षेप यामुळे या क्षेत्रासमोर उभ्या राहणाऱ्या प्रश्नांकडे ‘पाच फुटाचा बच्चन’ लक्ष वेधतो.परंपरेतील सकारात्मक बाजू जपत तिच्यात निर्माण झालेल्या विसंगतींकडे पाहण्याचा प्रयत्न चित्रपट करतो. या विषयाकडे केवळ एका दृष्टिकोनातून न पाहता त्यातील विविध पैलू समतोलपणे मांडण्याची भूमिका दिग्दर्शकाने घेतली आहे. त्यामुळे कीर्तन परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित करतानाच तिच्यावर प्रभाव टाकणाऱ्या बदलत्या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय परिस्थितीचेही चित्र समोर येते.
चित्रपटाची कथा, पटकथा, संवाद आणि दिग्दर्शन अशी महत्त्वाची जबाबदारी कौस्तुभ देशपांडे यांनी सांभाळली आहे. पारंपरिक विषयाला समकालीन वास्तवाशी जोडून त्यातून मनोरंजक आणि आशयपूर्ण चित्रपट उभा करणे आव्हानात्मक असते. देशपांडे यांनी मात्र या आव्हानाला समर्थपणे सामोरे जात कथा केवळ एका व्यक्तीच्या संघर्षाभोवती केंद्रित ठेवलेली नाही. त्या संघर्षाच्या माध्यमातून बदलणाऱ्या व्यवस्थेचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या गुंतागुंतीचे चित्र उभे केले आहे. कौटुंबिक भावविश्व, सामाजिक प्रतिष्ठेची आकांक्षा, व्यावसायिक हितसंबंध आणि राजकीय समीकरणे या विविध घटकांची सांगड घालताना कथानकाचा मूळ गाभा अबाधित ठेवण्यात त्यांना यश आले आहे. भावनिक प्रसंग आणि कथानकाचा वेग यांचा समतोल चित्रपटाला प्रेक्षकांशी जोडून ठेवतो.
चित्रपटाच्या प्रभावात अभिनेत्री श्रुती मधुदीपच्या अभिनयाचा मोठा वाटा आहे. राजलक्ष्मी जाधव ही व्यक्तिरेखा तिने आत्मविश्वासाने आणि अत्यंत सहजतेने साकारली आहे. संघर्ष, संवेदनशीलता, जिद्द आणि प्रतिकूल परिस्थितीशी सामना करण्याची वृत्ती या व्यक्तिरेखेच्या विविध छटा तिच्या अभिनयातून प्रभावीपणे समोर येतात. चेहऱ्यावरील सूक्ष्म भाव, संवादफेक आणि प्रसंगानुसार बदलणारी देहबोली यांचा योग्य वापर करत तिने राजलक्ष्मीचे भावविश्व उलगडले आहे. त्यामुळे तिच्या व्यक्तिरेखेचा प्रवास प्रेक्षकांना भावनिक पातळीवर गुंतवून ठेवतो. या भूमिकेसाठी तिने केलेली मेहनतही पडद्यावर स्पष्टपणे जाणवते.
अनुभवी अभिनेते pach futacha bachchan किशोर कदम यांनी रंगा बागडी महाराज ही व्यक्तिरेखा आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण सहजतेने साकारली आहे. त्यांचा अनुभव आणि व्यक्तिरेखेची जाण प्रत्येक प्रसंगात जाणवते. शशांक शेंडे यांनी पप्पांच्या भूमिकेत प्रभावी काम केले असून, चिन्मयी सुमीत यांनी मम्मीच्या व्यक्तिरेखेत कौटुंबिक नात्यांतील भावनिक ओलावा समर्थपणे व्यक्त केला आहे. गौरी नलावडे यांनी दीदीची भूमिका योग्य प्रकारे साकारली आहे. क्षितिज दाते यांनी पुरुषोत्तमच्या भूमिकेत आपली छाप पाडली असून, आशय कुलकर्णी यांनी प्रसाद कुंभारच्या व्यक्तिरेखेला सहजतेने साकारले आहे. ओमप्रकाश शिंदे, पुष्कराज चिरपुटकर आणि समीर पाटील यांनीही आपल्या भूमिकांना योग्य न्याय दिला आहे. प्रत्येक कलाकाराने व्यक्तिरेखेचे स्वरूप आणि तिच्या मर्यादा लक्षात घेऊन केलेल्या अभिनयामुळे चित्रपटातील व्यक्तिरेखांचे विश्व अधिक विश्वासार्ह बनते.तांत्रिक बाजूनेही चित्रपटाला भक्कम साथ मिळाली आहे. छायाचित्रकार अभिषेक शेटे यांनी चित्रपटाचे वातावरण, व्यक्तिरेखांचे भावविश्व आणि विविध प्रसंग दृश्यात्मकदृष्ट्या प्रभावीपणे टिपले आहे. त्यामुळे कथानकाला अनुरूप अशी दृश्यात्मक उंची चित्रपटाला मिळते. सौरभ प्रभुदेसाई यांच्या संकलनामुळे कथानकाचा प्रवाह सुसूत्र राहतो. प्रसंगांची मांडणी आणि त्यांच्यातील संक्रमण करताना चित्रपटाची लय कायम ठेवण्यात संकलनाची भूमिका महत्त्वाची ठरते.
गीतकार प्रदीप आवटे यांच्या गीतलेखनाला संगीतकार निरंजन पेडगावकर यांच्या संगीताची साथ लाभली आहे. कीर्तन परंपरेचा सांस्कृतिक गाभा जपत संगीताचा उपयोग केवळ मनोरंजनासाठी न करता कथानकातील भावनिक आशय अधिक ठळक करण्यासाठी करण्यात आला आहे. त्यामुळे चित्रपटातील गीते आणि संगीत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकूण कथानुभवाचा अविभाज्य भाग बनतात.
निर्माते राहुल कर्णिक आणि ऑर्फियस स्टुडिओस यांनी वेगळ्या विषयाला मोठ्या पडद्यावर आणण्याचे धाडस केले आहे. कौटुंबिक विनोद, प्रेमकथा किंवा पारंपरिक मनोरंजनाच्या चौकटीपलीकडे जाऊन सामाजिक आणि सांस्कृतिक विषयांवर आधारित चित्रपट येणे ही मराठी चित्रपटसृष्टीच्या दृष्टीने सकारात्मक बाब आहे. ‘पाच फुटाचा बच्चन’ याच कारणामुळे वेगळा ठरतो. कीर्तनाच्या परंपरेचे व्यावसायिकीकरण होत असताना तिच्या मूळ उद्देशाचे काय होते, प्रसिद्धी आणि पैशांचा प्रभाव वाढल्यावर मूल्यांचे स्थान कुठे राहते आणि राजकारणाचा सांस्कृतिक क्षेत्रावर किती परिणाम होतो, यांसारखे प्रश्न चित्रपटातून उपस्थित केले जातात. मात्र, या प्रश्नांची ठरावीक उत्तरे प्रेक्षकांवर लादण्याऐवजी त्यांना स्वतः विचार करण्याची संधी देण्यात आली आहे.
चित्रपटाची कथा आणि तिची मांडणी यांच्यासोबत कलाकारांची कामगिरी ही त्याची महत्त्वाची जमेची बाजू ठरते. कौस्तुभ देशपांडे यांनी विषयाचे स्वरूप आणि त्याची गरज ओळखून कथेला योग्य दिशा दिली आहे. श्रुती मधुदीपचा प्रभावी अभिनय, किशोर कदम यांचा अनुभवसंपन्न वावर, शशांक शेंडे यांची सहजता आणि अन्य कलाकारांची समर्थ साथ यामुळे चित्रपटाची परिणामकारकता वाढते. छायांकन, संकलन, गीत-संगीत आणि दिग्दर्शन या सर्व घटकांमध्ये जाणवणारा एकसंधपणा चित्रपटाच्या एकूण गुणवत्तेला बळकटी देतो.
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेतील महत्त्वाच्या घटकाचा आधार घेत वर्तमान वास्तवाकडे पाहण्याचा प्रयत्न ‘पाच फुटाचा बच्चन’ करतो. परंपरा, बदलता काळ, कुटुंब, सामाजिक प्रतिष्ठा, आर्थिक हितसंबंध आणि राजकीय हस्तक्षेप या विविध स्तरांना जोडत हा चित्रपट प्रेक्षकांसमोर अनेक प्रश्न उभे करतो. आशयपूर्ण विषयाला प्रभावी दिग्दर्शन, समर्थ अभिनय आणि दर्जेदार तांत्रिक मांडणीची जोड मिळाल्याने हा प्रयत्न उठून दिसतो. मराठी चित्रपटसृष्टीतील आशयघन आणि दर्जेदार चित्रपटांच्या परंपरेत भर घालणारा हा सिनेमा म्हणून ‘पाच फुटाचा बच्चन’कडे पाहता येईल. विषय आणि सादरीकरण या दोन्ही पातळ्यांवर प्रभाव निर्माण करणारा हा चित्रपट आवर्जून पाहावा असा ठरतो.