भक्तांच्या श्रद्धेचे जागृत स्थान! देव्हाळ्याची रेणुका माता

 

 

renuka-mata विदर्भातील ऐतिहासिक व धार्मिक वारसा लाभलेल्या वाशीम जिल्ह्यात अनेक प्राचीन देवस्थाने भाविकांच्या श्रद्धेची केंद्रे म्हणून ओळखली जातात. याच धार्मिक परंपरेतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण श्रद्धास्थान म्हणजे वाशीमजवळील देव्हाळा येथील श्री रेणुका माता मंदिर. माहूरच्या श्री रेणुका मातेचे उपस्थान किंवा तिचाच दिव्य अंश म्हणून या देवीकडे श्रद्धेने पाहिले जाते. या देवस्थानाचे सर्वांत वेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे नदीच्या दोन्ही बाजूंना असलेली रेणुका मातेची दोन मंदिरे. एकाच देवीची दोन स्थाने असण्याची ही रचना भाविकांसाठी कुतूहलाचा आणि श्रद्धेचा विषय ठरली आहे.

 

 

 

माहूरच्या रेणुका मातेच्या श्रद्धेशी जोडलेले देव्हाळा महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांमध्ये माहूरच्या श्री रेणुका मातेचे महत्त्वाचे स्थान आहे. माहूरगडावरील देवीचे दर्शन घेण्यासाठी महाराष्ट्रासह विविध भागांतून भाविक जातात. याच रेणुका मातेचे दिव्य स्थान देव्हाळा येथे असल्याची स्थानिक धार्मिक मान्यता आहे. त्यामुळे माहूरला जाणे शय नसलेल्या अनेक भाविकांसाठी देव्हाळा येथील रेणुका माता श्रद्धेचे जवळचे केंद्र बनली आहे. देवीची उपासना ही केवळ धार्मिक विधींपुरती मर्यादित नसून ती भक्तांच्या भावविश्वाशी जोडलेली आहे. देवी नवसाला पावते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. देव्हाळा येथील रेणुका माता मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे नदी किंवा ओढ्याच्या दोन्ही बाजूंना असलेली दोन देवस्थाने. एका बाजूला देवीचे मंदिर असून, काही अंतरावर दुसरे मंदिर आहे. दोन्ही मंदिरांमध्ये रेणुका मातेचीच उपासना केली जाते. ही दोन्ही स्थाने माहूरच्या रेणुका मातेची प्रतिरूपे असल्याचे मानले जाते.

 

 

या दोन मंदिरांच्या स्थापनेमागे एक प्रचलित आख्यायिका सांगितली जाते. वाशीम जिल्ह्यातील नारायणराव पाटील चळक हे रेणुका मातेचे निस्सीम भक्त होते. ते नियमितपणे माहूर येथे देवीच्या दर्शनासाठी जात असत. मात्र, वृद्धापकाळामुळे त्यांना वारंवार माहूरला जाणे कठीण होऊ लागले. त्यांची भक्ती आणि वयोमान लक्षात घेऊन देवीने त्यांना दर्शन दिले आणि आपण त्यांच्या गावात येण्यास तयार असल्याचे सांगितले, अशी आख्यायिका आहे. मात्र, देवीने मागे वळून पाहू नये, अशी अट घातल्याचे या कथेत सांगितले जाते. नारायण पाटील देवीला सोबत घेऊन गावाकडे निघाले. प्रवासादरम्यान नदीकाठी देवीच्या पैंजणांचा आवाज थांबल्याने नारायणरावांनी मागे वळून पाहिले. त्यामुळे देवी तेथेच स्थिरावली, अशी लोकपरंपरेतील कथा आहे. पुढे देवीच्या कृपेने गावातही तिचे दुसरे स्थान निर्माण झाले, असे या आख्यायिकेत सांगितले जाते. देव्हाळा येथील मंदिर परिसर नदीकाठच्या निसर्गरम्य वातावरणात वसलेला असल्यामुळे येथे शांत व प्रसन्न वातावरण अनुभवायला मिळते. मंदिराची रचना आकाराने तुलनेने छोटी असली, तरी तिच्यात पारंपरिक धार्मिक वास्तुरचनेचे दर्शन घडते. नदीच्या दुसर्‍या बाजूचे मंदिरही या देवस्थानाचा महत्त्वाचा भाग आहे. त्याच्या गर्भगृहातही रेणुका मातेची तांदळा स्वरूपातील मूर्ती आहे. या दोन्ही मंदिरांमुळे देव्हाळा येथील धार्मिक परिसराला वेगळी ओळख प्राप्त झाली आहे.

 

 

नवरात्रोत्सवात भक्तीचा जागरदेव्हाळा येथील रेणुका माता मंदिरातील प्रमुख उत्सव म्हणजे शारदीय नवरात्रोत्सव. नवरात्रातील नऊ दिवस देवीच्या दर्शनासाठी भाविकांची वर्दळ वाढते. देवीची पूजा, आरती, धार्मिक अनुष्ठाने आणि विविध भक्तिपर कार्यक्रमांमुळे परिसरात भक्तिमय वातावरण निर्माण होते.या काळात परिसरातील तसेच वाशीम जिल्ह्यातील अनेक भाविक दर्शनासाठी येतात. काही भाविक अनवाणी पायी चालत देवीच्या दर्शनाला येतात, अशी या भागातील भक्तिपरंपरेची माहिती सांगितली जाते. देव्हाळ्याची रेणुका माता हे वाशीम जिल्ह्यातील भक्तांच्या श्रद्धेचे महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. नदीच्या दोन्ही तीरांवरील दोन मंदिरे, माहूरच्या रेणुका मातेबरोबर जोडली गेलेली धार्मिक मान्यता, नारायणराव पाटील चळक यांच्याशी संबंधित आख्यायिका आणि नवरात्रोत्सवातील भक्तिभाव ही या देवस्थानाची वैशिष्ट्ये आहेत.