अष्टमी-नवमीच्या संधिकाळातील ४८ मिनिटांची पूजा काय असते?

Puja during twilight of Ashtami-Navama दुर्गापूजेच्या परंपरेत अष्टमी आणि नवमी या तिथींच्या संधिकाळात केली जाणारी संधीपूजा विशेष महत्त्वाची मानली जाते. या पूजेसाठी संपूर्ण दिवसातून सोयीनुसार वेळ निवडता येत नाही, तर अष्टमीच्या अखेरच्या २४ मिनिटांपासून नवमीच्या सुरुवातीच्या २४ मिनिटांपर्यंतचा कालावधी निश्चित केला जातो. अशा प्रकारे या दोन तिथींच्या मिलनाचा ४८ मिनिटांचा काळ संधीपूजेसाठी महत्त्वाचा ठरतो. धार्मिक परंपरेनुसार, या वेळी देवीच्या चामुंडा स्वरूपाची आराधना केली जाते. येथे ‘संधी’ म्हणजे दोन अवस्थांचा मिलाफ. संधीपूजेचा कालावधी दोन घटिका मानला जातो. एक घटिका साधारण २४ मिनिटांची असल्याने दोन घटिकांचा कालावधी ४८ मिनिटे होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या पंचांगानुसार अष्टमी तिथी सकाळी ११ वाजता संपत असेल, तर संधीपूजेचा कालावधी सकाळी १० वाजून ३६ मिनिटांपासून ११ वाजून २४ मिनिटांपर्यंत असेल. हे केवळ वेळेची गणना समजावून सांगण्यासाठी दिलेले उदाहरण आहे; प्रत्यक्ष मुहूर्त नव्हे. तसेच संधीपूजा आणि संध्याकाळी केली जाणारी पूजा या वेगवेगळ्या संकल्पना आहेत. अष्टमीपासून नवमी तिथीत प्रवेश ज्या वेळी होतो, त्यानुसार संधीपूजेची वेळ ठरते.

 

 

 

 

संधीपूजेचा संबंध देवीच्या चामुंडा स्वरूपाशी जोडला जातो. दुर्गासप्तशतीच्या सातव्या अध्यायात चंड आणि मुंड या असुरांच्या वधाचा प्रसंग वर्णन केला आहे. कथेनुसार, देवी अंबिकेच्या क्रोधातून काली प्रकट होतात आणि युद्धात चंड व मुंड यांचा वध करतात. त्यानंतर देवी चंडिका त्यांना ‘चामुंडा’ हे नाव देतात. दुर्गासप्तशतीच्या सातव्या अध्यायातील २७ व्या श्लोकात या नामकरणाचा उल्लेख आहे. याच चामुंडा स्वरूपाच्या आराधनेशी संधीपूजेची परंपरा जोडली गेली आहे. बेलूर मठाच्या अधिकृत माहितीतही या प्रसंगी दुर्गादेवीची चामुंडा रूपात पूजा केली जात असल्याचे नमूद आहे. मात्र, चंड-मुंड वधाची कथा आणि अष्टमी-नवमीच्या संधिकाळात पूजा करण्याची परंपरा या संबंधित असल्या, तरी त्या एकाच श्लोकात सांगितलेल्या गोष्टी नाहीत. संधीपूजेच्या माध्यमातून भक्त देवीच्या अन्याय आणि अत्याचाराचा सामना करणाऱ्या शक्तिशाली स्वरूपाचे स्मरण करतात. या वेळी देवीकडे संरक्षण, धैर्य आणि संकटांशी लढण्याची शक्ती देण्याची प्रार्थना केली जाते. दुर्गापूजेतील हा अत्यंत महत्त्वाचा धार्मिक विधी मानला जातो.

 

 

संधीपूजेचा मूलभूत आधार अष्टमी आणि नवमीचा संधिकाळ हा असला, तरी पूजेच्या पद्धतींमध्ये स्थानिक तसेच संस्थात्मक परंपरांनुसार बदल आढळतात. उदाहरणार्थ, बेलूर मठात पशुबळी दिली जात नाही. तेथील अधिकृत माहितीनुसार, संधीपूजेच्या वेळी केळीची प्रतीकात्मक बळी दिली जाते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील विधी सर्वच ठिकाणी अनिवार्यपणे पाळला जातो, असे समजणे योग्य ठरणार नाही. संधीपूजेत सहभागी होण्याची इच्छा असणाऱ्या भाविकांनी संबंधित मंदिर किंवा दुर्गापूजा मंडपाकडून पूजेची निश्चित वेळ आधीच जाणून घ्यावी. केवळ अष्टमीची तारीख माहीत असणे पुरेसे नसून, अष्टमी तिथी नेमकी कधी संपते, हे जाणून घेणेही आवश्यक आहे. या ४८ मिनिटांचे महत्त्व केवळ त्यांच्या मर्यादित कालावधीत नसून, दुर्गापूजेच्या परंपरेत देवीच्या चामुंडा स्वरूपाचे स्मरण करण्याच्या विशेष संधीत आहे. देवीच्या ममतेसोबतच तिच्या संरक्षण करणाऱ्या सामर्थ्याची उपासना करण्याचा हा महत्त्वाचा धार्मिक क्षण मानला जातो.