हिमालय शांत, पण भूगर्भात हालचाली सुरू! भूकंपाच्या संभाव्य धोक्याबाबत संशोधकांचा इशारा

himalayas risk of earthquakes हिमालयातील पर्वतरांगा वरून शांत आणि निसर्गरम्य दिसत असल्या, तरी त्यांच्या भूगर्भात भारतीय आणि तिबेटी भूविवर्तनिकी प्लेट्समधील हालचालींमुळे मोठा ताण निर्माण होत आहे. उत्तराखंडच्या खाली असलेल्या ‘मेन हिमालयन थ्रस्ट’ या भूभंग क्षेत्राचा सुमारे ११५ किलोमीटरचा पट्टा अडकलेल्या स्थितीत असल्याचे एका नव्या संशोधनातून समोर आले आहे. या भागातील प्लेट्सची हालचाल रोखली गेल्याने भूगर्भात ताण साठत असल्याचे संशोधकांचे म्हणणे आहे. या प्रक्रियेतून दीर्घकाळात ८.१ तीव्रतेच्या भूकंपाइतकी ऊर्जा साठू शकते, असा अभ्यासातील अंदाज आहे. मात्र, याचा अर्थ असा नाही की इतक्या तीव्रतेचा भूकंप निश्चितपणे येणार आहे किंवा तो नेमका कधी होईल, याचा अंदाज संशोधकांनी व्यक्त केला आहे.

 

 

 

 

 

 

आयआयटी मुंबई, अमेरिकेतील न्यू मेक्सिको विद्यापीठ आणि तामिळनाडूच्या केंद्रीय विद्यापीठातील शास्त्रज्ञांच्या सहभागातून हा अभ्यास करण्यात आला. यासाठी ग्लोबल नेव्हिगेशन सॅटेलाइट सिस्टिम (GNSS) आणि जपानच्या ALOS-2 रडार उपग्रहाकडून मिळालेल्या माहितीचे विश्लेषण करण्यात आले. जमिनीच्या आडव्या हालचाली आणि उंचीतील बदलांचा अभ्यास केल्यानंतर उत्तराखंडमधील गढवाल आणि कुमाऊँ या दोन्ही भागांखाली भूभंग क्षेत्र घट्टपणे अडकले असल्याचे संशोधकांना आढळले. भारतीय प्लेट उत्तरेकडे सरकत असताना तिबेटी प्लेटशी होणाऱ्या टकरीमुळे या भागात ताण वाढत आहे. प्लेट्सची हालचाल दरवर्षी सुमारे १८ मिलिमीटर असल्याचा अभ्यासातील अंदाज आहे, तर हिमालयातील काही भागांची उंची दरवर्षी ४ ते ६ मिलिमीटरने वाढत असल्याचे निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे. या प्रक्रियेमुळे दीर्घकाळात मोठ्या भूकंपाची शक्यता निर्माण होऊ शकते. मध्य हिमालयातील या पट्ट्याला ‘सेंट्रल हिमालयन सिस्मिक गॅप’ असेही म्हटले जाते. या प्रदेशात मोठ्या भूकंपाची शक्यता असल्याने त्याच्या हालचालींवर शास्त्रज्ञ लक्ष ठेवून आहेत.

या संभाव्य धोक्याचे परिणाम केवळ पर्वतीय भागापुरते मर्यादित राहतीलच असे नाही. इंडो-गंगेच्या मैदानातील दिल्ली, लखनौ, कानपूर आणि पाटणा यांसारख्या शहरांपर्यंत मोठ्या भूकंपाच्या लाटा पोहोचू शकतात. या भागात मोठी लोकसंख्या राहत असल्याने जुन्या इमारती, कमकुवत पूल आणि दाट वस्तीच्या परिसरांमध्ये नुकसान होण्याची शक्यता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. यापूर्वी १९०५ मधील कांग्रा, १९३४ मधील बिहार-नेपाळ, १९९१ मधील उत्तरकाशी, १९९९ मधील चमोली आणि २०१५ मधील नेपाळ येथील भूकंपांनी हिमालयीन प्रदेशातील भूकंपीय धोका अधोरेखित केला आहे. त्यामुळे भूकंपरोधक बांधकाम नियमांची अंमलबजावणी, जुन्या इमारतींचे सुरक्षा परीक्षण, शाळा व रुग्णालयांचे बळकटीकरण आणि आपत्ती व्यवस्थापनाची तयारी यांना प्राधान्य देणे गरजेचे आहे. भूगर्भातील हालचालींचे वैज्ञानिक निरीक्षण वाढवणेही महत्त्वाचे आहे.himalayas risk of earthquakes या संशोधनातून भूकंपाची तारीख किंवा वर्ष निश्चित करण्यात आलेले नाही. त्यामुळे घाबरून जाण्याऐवजी वैज्ञानिक माहितीवर विश्वास ठेवणे, अफवांपासून दूर राहणे आणि संभाव्य आपत्तीचा सामना करण्यासाठी सज्ज राहणे आवश्यक आहे.

महत्त्वाची नोंद : ८.१ तीव्रतेचा भूकंप निश्चितपणे होणार असल्याचा निष्कर्ष या संशोधनातून काढता येत नाही. भूभंगातील ताण आणि संभाव्य भूकंपक्षमता यांचा अभ्यास म्हणजे भूकंपाचा अचूक अंदाज नव्हे. प्रसिद्धीपूर्वी मूळ संशोधनातील निष्कर्ष आणि आकडेवारीची पडताळणी करणे योग्य ठरेल.