भारतीय नौदलाची सागरी युद्धक्षमता वाढणार

ins vikrant rafale भारतीय नौदलाची सागरी हवाई ताकद वाढवण्याच्या दृष्टीने राफेल-M या अत्याधुनिक लढाऊ विमानांच्या चाचण्यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. गोव्यातील INS विक्रांत या विमानवाहू युद्धनौकेवरून या विमानांच्या उड्डाण आणि उतरण्याच्या क्षमतेची चाचणी घेतली जात आहे. विमानवाहू नौकेवरून सुरक्षितपणे उड्डाण करणे आणि पुन्हा त्यावरच उतरणे, या दृष्टीने या चाचण्या महत्त्वाच्या मानल्या जात आहेत. भारताने फ्रान्सकडून २६ राफेल-M विमाने खरेदी करण्याचा करार केला असून, त्यांचा नौदलात समावेश झाल्यानंतर भारताच्या सागरी संरक्षण क्षमतेला अधिक बळ मिळण्याची अपेक्षा आहे.

 

 

 

राफेल-M हे फ्रान्सच्या दसॉल्ट एव्हिएशन कंपनीने विकसित केलेले विमानवाहू युद्धनौकांवरून संचालित करता येणारे, दोन इंजिन असलेले बहुउद्देशीय लढाऊ विमान आहे. ताशी वेगाऐवजी मॅक या मापनानुसार त्याचा कमाल वेग सुमारे १.८ मॅक आहे. विमानाची लांबी जवळपास १५.३ मीटर असून, त्यात सफ्रान कंपनीची दोन M88 टर्बोफॅन इंजिने आहेत. हे विमान एक वैमानिक बसू शकणाऱ्या आणि दोन वैमानिकांसाठीच्या अशा दोन प्रकारांत उपलब्ध आहे.

राफेल-M ची रचना विमानवाहू युद्धनौकेवरील कठीण परिस्थितीत काम करण्यासाठी करण्यात आली आहे. त्याची मजबूत लँडिंग गिअर यंत्रणा, विशेष लँडिंग हुक आणि बळकट संरचना यामुळे विमानाला नौकेवरून उड्डाण करणे तसेच अरेस्टर वायरच्या मदतीने सुरक्षितपणे उतरणे शक्य होते. भारतीय नौदलाच्या INS विक्रांत आणि INS विक्रमादित्य या विमानवाहू युद्धनौकांवरून त्याचे संचालन करण्याच्या दृष्टीने अनुकूलता आणि कार्यक्षमतेच्या चाचण्यांना विशेष महत्त्व आहे.

या विमानात थेल्स कंपनीचे RBE2 AESA रडार असून, त्याच्या मदतीने हवाई तसेच समुद्र आणि जमिनीवरील लक्ष्यांचा शोध घेणे व त्यांचा मागोवा ठेवणे शक्य होते. याशिवाय SPECTRA ही इलेक्ट्रॉनिक युद्धप्रणाली विमानाला शत्रूच्या रडारसह विविध धोक्यांची ओळख पटवणे, इशारे मिळवणे आणि इलेक्ट्रॉनिक प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करण्यासाठी मदत करते. त्यामुळे प्रतिकूल हवाई संरक्षण व्यवस्थेच्या परिसरात मोहिमा राबवताना विमानाची टिकून राहण्याची क्षमता वाढण्यास मदत होते.शस्त्रास्त्रांच्या बाबतीत राफेल मालिकेतील विमानांमध्ये Meteor आणि MICA या हवेतून हवेत मारा करणाऱ्या क्षेपणास्त्रांना महत्त्व आहे. Meteor क्षेपणास्त्राचा वापर दृश्यमर्यादेच्या पलीकडील हवाई लक्ष्यांना भेदण्यासाठी केला जातो, तर MICA हेही हवाई युद्धातील महत्त्वाचे शस्त्र आहे. SCALP या लांब पल्ल्याच्या क्रूझ क्षेपणास्त्रासह ३० मिमी तोफ हीदेखील राफेल मालिकेतील विमानांची वैशिष्ट्यपूर्ण क्षमता आहे. योग्य संरचना आणि उपकरणांनुसार जहाजविरोधी शस्त्रांचाही वापर करता येऊ शकतो. मात्र, या सर्व शस्त्रांचा भारतीय नौदलाच्या राफेल-M विमानांच्या करारात समावेश आहे किंवा त्यांना प्रत्यक्ष वापरासाठी प्रमाणित करण्यात आले आहे, असे गृहीत धरणे योग्य ठरणार नाही. त्यासाठी करारातील तरतुदी आणि कार्यान्वयनाची सद्यस्थिती विचारात घेणे आवश्यक आहे.

राफेल-M मध्ये हवेतच इंधन भरण्याची क्षमताही आहे. त्यामुळे मोहिमांचा कालावधी वाढवणे आणि अधिक दूरवरच्या लक्ष्यांपर्यंत पोहोचणे शक्य होते. आधुनिक सेन्सर, इलेक्ट्रॉनिक युद्धप्रणाली आणि नेटवर्क आधारित तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने हे विमान सागरी हवाई संरक्षण, शत्रूच्या जहाजांविरोधातील कारवाई आणि लांब पल्ल्याच्या मोहिमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.

भारत आणि फ्रान्स यांच्यात २८ एप्रिल २०२५ रोजी सुमारे ६३ हजार कोटी रुपयांचा संरक्षण करार झाला होता. या करारानुसार भारतीय नौदलासाठी २६ राफेल-M विमाने खरेदी केली जाणार आहेत. त्यामध्ये २२ एक आसनी लढाऊ विमाने आणि चार दोन आसनी प्रशिक्षण विमानांचा समावेश आहे. या विमानांचा पुरवठा २०३० पर्यंत पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. त्यांच्या वितरणाची सुरुवात २०२८ च्या अखेरीस किंवा २०२९ च्या सुरुवातीला होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे.

राफेल-M चा नौदलात समावेश झाल्यानंतर INS विक्रांतसारख्या विमानवाहू युद्धनौकेची हवाई लढाईची क्षमता अधिक प्रभावी होऊ शकते. मात्र, या विमानांची प्रत्यक्ष युद्धसज्जता भारतीय विमानवाहू नौकांशी असलेली अनुकूलता, शस्त्रास्त्रांचे एकत्रीकरण आणि नौदलाच्या इतर संरक्षण प्रणालींशी समन्वय यांवर अवलंबून असेल. हिंद महासागर क्षेत्रात भारताची सागरी हवाई ताकद वाढवण्याच्या दृष्टीने हा प्रकल्प महत्त्वाचा ठरणार आहे.दरम्यान, भारतीय नौदलाच्या ताफ्यात अलीकडेच ‘मंगरोल’ या पाणबुडीविरोधी युद्धनौकेचा समावेश करण्यात आला. उथळ समुद्रातील पाणबुड्यांचा शोध घेणे आणि त्यांच्याविरोधात कारवाई करणे यासाठी ही युद्धनौका उपयुक्त आहे. १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी तिचा नौदलात समावेश झाल्याची माहिती समोर आली होती. राफेल-M सारखी प्रगत लढाऊ विमाने आणि पाणबुडीविरोधी युद्धनौका यांचा समावेश भारतीय नौदलाच्या विविधांगी सागरी संरक्षण क्षमतेला बळकटी देणारा ठरत आहे.