अरुणाचलमधील हिंसेची इन्साईड स्टोरी

Violent protests in Arunachal against Siang damअरुणाचल प्रदेशातील सियांग खोऱ्यातील तीन जिल्ह्यांमध्ये प्रस्तावित असलेला भारतातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प, हा चीनकडून तिबेटमध्ये बांधल्या जात असलेल्या विशाल धरणाला एक सामरिक प्रत्युत्तर म्हणून पाहिला जात आहे.

 

मात्र, या प्रकल्पाला स्थानिक आदिवासी जमातींकडून तीव्र विरोध होत आहे. स्थानिकांना भीती आहे की धरणाच्या जलाशयामुळे त्यांची वडिलोपार्जित गावे पाण्याखाली जातील आणि नदीशी असलेले त्यांचे शतकानुशतके जुने सांस्कृतिक व नैसर्गिक नाते तुटेल.

 

तिबेटमध्ये यारलुंग त्सांगपो म्हणून ओळखली जाणारी सियांग नदी, अरुणाचल प्रदेशातील गेलिंगजवळ भारतात प्रवेश करते, २९४ किलोमीटरचा प्रवास करून आसाममधील सादिया येथे दिबांग आणि लोहित नद्यांना मिळून ब्रह्मपुत्रा नदी बनते.

 

 

एनएचपीसीच्या मते, ११,२०० मेगावॅटचा सियांग अप्पर बहुउद्देशीय प्रकल्प सियांग पट्ट्यातील अप्पर सियांग, सियांग आणि ईस्ट सियांग या तीन जिल्ह्यांमध्ये पसरलेला असेल. या प्रकल्पाची संकल्पना सर्वप्रथम १९८३ मध्ये मांडण्यात आली आणि २००८ मध्ये त्याला राष्ट्रीय प्रकल्प म्हणून घोषित करण्यात आले.

 

सप्टेंबरमध्ये मंत्रिमंडळाने पूर्व-व्यवहार्यता सर्वेक्षण करण्याचा निर्णय घेतल्यापासून, नदीकिनारी राहणाऱ्या आदी आणि गालो यांच्यासह स्थानिक आदिवासी समुदायांनी आपला विरोध अधिक तीव्र केला आहे.

 

सीमेपलीकडे तिबेटमध्ये, चीन मेडोग येथे ६०,००० मेगावॅट क्षमतेचे एक महाधरण बांधत आहे. अरुणाचल प्रदेश सरकारचे म्हणणे आहे की, पूर नियंत्रणासाठी आणि चिनी धरणाच्या संभाव्य परिणामांना तोंड देण्यासाठी हा एसयूएमपी (SUMP) प्रकल्प अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

याचा उद्देश राष्ट्रीय जल आणि ऊर्जा सुरक्षा मजबूत करणे, सियांग-ब्रह्मपुत्रा खोऱ्यातील हंगामी पुरांना आळा घालणे आणि दीर्घकालीन सामाजिक-आर्थिक विकासाला गती देणे हा आहे.

 

अरुणाचल प्रदेशमध्ये देशातील सुमारे ४०% अप्रयुक्त जलविद्युत क्षमता आहे, परंतु सध्या येथे केवळ २,११५ मेगावॅट स्थापित क्षमता आहे. या पार्श्वभूमीवर, राज्य सरकारने २०२५-२०३५ हे दशक 'जलविद्युत दशक' म्हणून घोषित केले आहे.

 

अरुणाचल प्रदेशचे मुख्यमंत्री पेमा खांडू यांनी, चीनच्या ६०,००० मेगावॅट क्षमतेच्या धरणापेक्षा हा ११,२०० मेगावॅटचा प्रकल्प अधिक पाणी कसे साठवू शकेल, याबद्दलची चिंता दूर केली. त्यांनी स्पष्ट केले की, धरणाची पाणी साठवण क्षमता ही त्याच्या वीज निर्मिती क्षमतेवर अवलंबून नसते.

 

चिनी प्रकल्पाची साठवण क्षमता अंदाजे ५.५ अब्ज घनमीटर आहे, तर SUMP ची रचना ९.२ अब्ज घनमीटरच्या प्रत्यक्ष साठवणुकीसाठी केली आहे, ज्यामुळे कमी वीज निर्मिती असूनही त्यात जास्त पाणी साठवता येते.

 

मुख्यमंत्र्यांनी स्पष्ट केले की, वीज निर्मिती धबधब्याच्या उंचीवर अवलंबून असते. यारलुंग त्सांगपोच्या महावळणावरील पाण्याच्या तीव्र उतारामुळे चीनच्या प्रकल्पातून मोठ्या प्रमाणात वीज निर्माण होईल, परंतु याचा अर्थ अधिक पाणीसाठा होईल असा नाही.

 

उदाहरण देताना ते म्हणाले की, दिबांग खोऱ्यातील प्रस्तावित एटालिन प्रकल्प केवळ ७.५ दशलक्ष घनमीटर साठवणुकीतून ३०९७ मेगावॅट वीज निर्माण करेल, तर दिबांग प्रकल्प अंदाजे ४ बीसीएम साठवणुकीतून २८८० मेगावॅट वीज निर्माण करेल. खांडू यांनी पुनरुच्चार केला की, सरकार जनतेच्या चिंता ऐकून घेईल आणि कोणत्याही परिस्थितीत त्यांना सोडून देणार नाही.