काशीपुरात द्रोणाचार्यांचा आश्रम?

Dronacharya’s hermitage in Kashipur उत्तराखंडमधील काशीपुर येथील द्रोणसागर परिसरात भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) पुन्हा उत्खनन सुरू केले आहे. महाभारताच्या काळात या ठिकाणी गुरु द्रोणाचार्यांचा आश्रम होता, अशी स्थानिक मान्यता आहे. या दाव्याला ऐतिहासिक पुराव्यांचा आधार मिळतो का, याचा शोध घेणे हा या मोहिमेचा मुख्य उद्देश आहे. शास्त्रशुद्ध पद्धतीने होणाऱ्या उत्खननातून या प्राचीन स्थळाचा इतिहास, सांस्कृतिक परंपरा आणि विविध कालखंडांतील मानवी वस्तीविषयी अधिक माहिती मिळण्याची अपेक्षा पुरातत्त्वतज्ज्ञांना आहे.

 

 

 

 

द्रोणसागर येथे यापूर्वीही अनेकदा उत्खनन करण्यात आले आहे. ASI च्या डेहराडून सर्कलचे प्रभारी अधीक्षक पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ मोहन चंद्र जोशी यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, १९६५ मध्ये पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ वाय. डी. शर्मा यांनी येथे औपचारिक उत्खनन केले होते. त्यानंतर १९७०-७१ मध्येही उत्खनन मोहीम राबवण्यात आली. या प्रयत्नांत विविध प्राचीन वास्तूंचे अवशेष आढळले होते. या स्थळाचा इतिहास सुमारे २,००० वर्षांपर्यंत मागे जात असल्याचे जोशी यांनी सांगितले. येथे चित्रित धूसर मृद्भांडांचे (Painted Grey Ware-PGW) अवशेषही मिळाले आहेत. या पुराव्यांच्या आधारे काही अभ्यासक या स्थळाचा संबंध महाभारतकालीन संस्कृतीशी जोडतात; मात्र त्यातून गुरु द्रोणाचार्यांचा आश्रम येथेच होता, हे अद्याप सिद्ध झालेले नाही.

 

 

 

सध्या गेल्या २० ते २५ दिवसांपासून उत्खननाचे काम सुरू असून, पावसामुळे त्यात काही अडथळे निर्माण झाले आहेत. आतापर्यंतच्या प्राथमिक निरीक्षणांत शुंग-कुषाण काळातील विटेचा एक लहान तुकडा आढळला आहे. तसेच जमिनीच्या वरच्या थरात विटांनी बांधलेली गोलाकार रचनाही सापडली असून, ती संभाव्य विहीर असावी, असा प्राथमिक अंदाज आहे. मात्र, या रचनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी तिचे संपूर्ण उत्खनन करणे आवश्यक असल्याचे जोशी यांनी स्पष्ट केले. जमिनीच्या नैसर्गिक मातीच्या थरापर्यंत उत्खनन करून या स्थळाचा सांस्कृतिक इतिहास आणि उत्पत्ती समजून घेण्याचा ASI चा प्रयत्न आहे. गोलाकार रचनेचा पाया कोणत्या थरात आहे आणि वेगवेगळ्या काळांत येथे विटांची बांधकामे झाली होती का, याचाही अभ्यास केला जात आहे. त्यामुळे द्रोणसागरच्या प्राचीन इतिहासाविषयी महत्त्वाची माहिती समोर येण्याची शक्यता असली, तरी या स्थळाचा महाभारताशी असलेला संबंध सिद्ध होण्यासाठी अद्याप ठोस पुराव्यांची प्रतीक्षा आहे.