इराणच्या अणुप्रकल्पांबाबत मोठा खुलासा!

IAEA on Iran Nuclear Sites अमेरिका आणि इस्रायलने इराणच्या अणुप्रकल्पांवर केलेल्या लष्करी हल्ल्यांनंतर तेथील अणुसुविधांची सद्यस्थिती काय आहे, नुकसान झालेल्या केंद्रांची दुरुस्ती करण्यात आली आहे का आणि इराणकडील संवर्धित युरेनियमचा साठा सध्या नेमका कुठे आहे, असे प्रश्न पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहेत. आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेचे (IAEA) प्रमुख राफेल ग्रॉसी यांनी संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत केलेल्या ताज्या वक्तव्यामुळे या मुद्द्यांना नव्याने महत्त्व प्राप्त झाले आहे. जून २०२५ पासून आतापर्यंत, २०२५ आणि २०२६ मधील लष्करी हल्ल्यांमध्ये नुकसान झालेल्या इराणच्या अणुकेंद्रांची दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणी करण्याचा प्रयत्न झाल्याचे कोणतेही संकेत मिळाले नसल्याचे ग्रॉसी यांनी स्पष्ट केले. मात्र, यावरून अणुप्रकल्पांची सद्यस्थिती किंवा इराणच्या अणुकार्यक्रमावर झालेल्या हल्ल्यांचा नेमका परिणाम निश्चित करता येत नाही.

 

 

IAEA प्रमुखांनी संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेच्या बैठकीत इराणला आपल्या सर्व अणुकेंद्रांची तपासणी करण्यासाठी संस्थेच्या निरीक्षकांना परवानगी देण्याचे आवाहन केले. लष्करी हल्ल्यांमध्ये नुकसान झालेल्या अणुसुविधांचाही यामध्ये समावेश आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार, इराणकडे ४४०.९ किलोग्रॅम युरेनियमचा साठा असून त्याचे संवर्धन ६० टक्क्यांपर्यंत करण्यात आले आहे. अण्वस्त्रांमध्ये वापरण्यासाठी युरेनियमचे संवर्धन सामान्यतः सुमारे ९० टक्क्यांपर्यंत केले जाते.

जून २०२५ मध्ये अमेरिकेने केलेल्या हल्ल्यांनंतर या संवर्धित युरेनियम साठ्याची सध्याची स्थिती पडताळण्यात IAEA ला यश आलेले नाही. त्यामुळे हा साठा नेमका कुठे आहे, त्याचे प्रमाण किती शिल्लक आहे आणि त्याची सद्यस्थिती काय आहे, याबाबत संस्थेला खात्रीशीर माहिती उपलब्ध नाही. युरेनियमच्या साठ्याची प्रत्यक्ष पडताळणी आणि अणुकेंद्रांची तपासणी झाल्याशिवाय या प्रश्नांची निश्चित उत्तरे मिळणे कठीण आहे.

 

 

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणच्या अणुकार्यक्रमाला लक्ष्य करणाऱ्या हल्ल्यांचा उल्लेख करत हा कार्यक्रम पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाल्याचा दावा केला आहे. २८ फेब्रुवारी रोजी इराणविरुद्ध युद्ध सुरू करण्यामागील प्रमुख कारणांपैकी एक म्हणजे इराणला अण्वस्त्रे विकसित करण्यापासून रोखणे, असेही ट्रम्प यांनी सांगितले आहे.

मात्र, IAEA प्रमुखांच्या ताज्या वक्तव्यामुळे हल्ल्यांनंतर इराणच्या अणुप्रकल्पांची नेमकी स्थिती काय आहे, हा प्रश्न अद्याप अनुत्तरित असल्याचे स्पष्ट होते. अणुकेंद्रांचे किती नुकसान झाले, तेथील सुविधा सध्या कोणत्या स्थितीत आहेत आणि संवर्धित युरेनियमचा साठा सुरक्षित आहे का, याबाबत ठोस निष्कर्ष काढण्यासाठी प्रत्यक्ष तपासणी आवश्यक आहे. त्यामुळे अमेरिकेने केलेल्या हल्ल्यांनंतर इराणचा अणुकार्यक्रम पूर्णपणे निष्प्रभ झाला आहे का, याची स्वतंत्र पडताळणी अद्याप महत्त्वाची ठरते.

 

 

अण्वस्त्र प्रसारबंदीशी संबंधित जबाबदाऱ्यांचे पालन करण्यात इराण अपयशी ठरत असल्याच्या मुद्द्यावरून IAEA ने हे प्रकरण संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेकडे पाठवले होते. त्यानंतर बहरीन, डेन्मार्क, लाटव्हिया, फ्रान्स, ब्रिटन आणि अमेरिकेच्या विनंतीवरून मंगळवारी सुरक्षा परिषदेची बैठक बोलावण्यात आली. इराणचे सहकारी असलेल्या रशिया आणि चीनने ही बैठक रोखण्याचा प्रयत्न केला; मात्र त्यांना यश आले नाही.

अण्वस्त्र प्रसारबंदी करारानुसार (NPT) इराणला आपल्या सर्व अणुसामग्रीची आणि अणुसंबंधित उपक्रमांची माहिती देणे बंधनकारक आहे. तसेच, ही सामग्री केवळ शांततापूर्ण उद्देशांसाठीच वापरली जात आहे की नाही, याची खातरजमा करण्यासाठी IAEA च्या निरीक्षकांना तपासणीची परवानगी देणेही इराणचे कायदेशीर कर्तव्य आहे.संयुक्त राष्ट्रांतील इराणचे उपराजदूत गुलामहुसैन दारजी यांनी मात्र अमेरिका आणि इस्रायलच्या हल्ल्यांनंतर सुरक्षा परिषदेने मौन बाळगल्याची टीका केली. त्यांनी या हल्ल्यांना ‘इराणविरुद्धचे आक्रमक युद्ध’ असे संबोधले. तसेच, अमेरिकेवर इराणी नागरिकांविरुद्ध युद्धगुन्हे केल्याचा आरोप केला.इराणमध्ये IAEA च्या निरीक्षकांना प्रवेश देण्याच्या मागणीवर दारजी यांनी थेट भाष्य केले नाही. त्याऐवजी त्यांनी इस्रायलच्या अण्वस्त्रांबाबत प्रश्न उपस्थित केला. “इस्रायलकडे अण्वस्त्रे आहेत; मात्र तुम्हाला चिंता आहे ती इराणमध्ये निरीक्षक उपस्थित नसल्याची,” अशा शब्दांत त्यांनी आपली भूमिका मांडली.

 

 

संयुक्त राष्ट्रांतील अमेरिकेचे राजदूत माइक वॉल्ट्झ यांनी इराणवर जोरदार टीका करत त्या देशाचे वर्णन ‘क्रूर हुकूमशाही असलेला देश’ असे केले. बहरीनवरील हल्ल्याचा मुद्दा उपस्थित करत त्यांनी इराणच्या राजदूतांना सवाल केला की, या हल्ल्यासाठी ते बहरीनच्या राजदूतांची माफी मागण्यास तयार आहेत का?अमेरिकेविरोधात सातत्याने आरोप केले जात असल्याचे सांगत वॉल्ट्झ यांनी इराणच्या अणुसामग्रीवरील देखरेख आणि तपासणीसंदर्भातील जबाबदाऱ्यांवर प्रश्न उपस्थित केले. “आम्ही अमेरिकेविरोधातील आरोप सातत्याने ऐकले; मात्र अणुसामग्रीच्या देखरेखीसाठी आणि तपासणीसाठी असलेल्या जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यात इराण वारंवार अपयशी का ठरत आहे, याचे कोणतेही स्पष्टीकरण आज मिळाले नाही,” असे ते म्हणाले.IAEA ने इराणकडून काही प्रश्नांची उत्तरे मागितली असून, इराणच्या प्रतिनिधींनी त्यांना उत्तरे देण्यास सुरुवात करणे योग्य ठरेल, असेही वॉल्ट्झ यांनी नमूद केले. “इथे तुमची खोटी विधाने चालणार नाहीत,” अशा शब्दांत त्यांनी इराणच्या भूमिकेवर टीका केली.एकीकडे इराणच्या अणुसामग्रीची पडताळणी आणि अणुकेंद्रांच्या तपासणीचा मुद्दा उपस्थित होत असताना, दुसरीकडे अमेरिका आणि इराण यांच्यातील राजनैतिक संघर्ष अधिक तीव्र होताना दिसत आहे. इराणच्या संवर्धित युरेनियम साठ्याची सद्यस्थिती आणि नुकसान झालेल्या अणुसुविधांची वास्तविक परिस्थिती स्पष्ट होण्यासाठी IAEA च्या निरीक्षकांना प्रत्यक्ष तपासणीची परवानगी मिळणे निर्णायक ठरणार आहे.