सायबर चोरांचा निशाणा कोणत्या वयोगटावर?

india-cyber-fraud-digital-arrest-scamआजकाल देशात सायबर फसवणूक करणाऱ्यांची संख्या लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. पूर्वी, केवळ एका अनोळखी लिंकवर क्लिक करून किंवा ओटीपी शेअर करून फसवणूक केली जात असे. आता, सायबर फसवणूक करणारे हुशार मानसशास्त्रज्ञांप्रमाणे आपल्या बुद्धीचा वापर करत आहेत. ते तुमचे वय किंवा व्यवसाय पाहत नाहीत, उलट ते तुमच्या कमकुवतपणा, गरजा आणि भीतीचा फायदा घेतात. वृंदावनचे व्यावसायिक रतनलाल अग्रवाल यांचे उदाहरण घ्या. त्यांना एका एटीएस अधिकाऱ्याचा फोन आला, ज्याने आपण एटीएस अधिकारी असल्याचा दावा करत, त्यांच्या पत्नीचा मोबाईल नंबर एका गंभीर गुन्ह्यात वापरला गेल्याचा आरोप केला.

 

 

यानंतर, रतनलाल यांना ऑडिओ आणि व्हिडिओ कॉलवर अनेक तास ओलीस ठेवण्यात आले. त्यांना त्यांच्या खोलीतून बाहेर पडण्यास किंवा कुटुंबाशी बोलण्यासही मनाई करण्यात आली. घाबरून त्यांनी आरटीजीएसद्वारे ३० लाख रुपये हस्तांतरित केले. सुदैवाने, त्यांच्या मुलाला वेळेवर याची माहिती मिळाली आणि सायबर सेलने १५ लाख रुपये जप्त केले. या घटनेवरून हे स्पष्टपणे दिसून येते की, फसवणूक करणारे लोकांच्या वयानुसार आपल्या पद्धतींमध्ये बदल करत आहेत.

 

सरकारी आकडेवारीनुसार, राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरो सायबर गुन्हेगारीच्या बळींची वयावर आधारित माहिती प्रसिद्ध करत नाही. तथापि, फसवणुकीच्या पद्धतींवरून असे दिसून येते की, सर्व वयोगटातील लोकांसाठी वेगवेगळे सापळे रचले जात आहेत. आजची तरुण पिढी सर्वाधिक वेळ ऑनलाइन घालवते. ते झटपट सवलती, सोशल मीडियावरील जाहिराती आणि अल्प-मुदतीच्या नफ्याच्या ऑफर्सकडे सहज आकर्षित होतात.

 

फसवणूक करणारे मर्यादित कालावधीच्या सौद्यांमधील संधी गमावण्यासाठी इतका दबाव निर्माण करतात की, तरुण लोक काहीही न तपासता पैसे गुंतवतात. त्याच वेळी, नोकरदार लोकांना बनावट नोकरीच्या ऑफर्स, शेअर बाजारातील ऑफर्स आणि क्रिप्टो गुंतवणुकीचे आमिष दाखवले जाते. तर दुसरीकडे, वृद्ध लोकांना पोलीस तक्रारी, कायदेशीर कारवाई किंवा कौटुंबिक त्रासाची धमकी देऊन डिजिटल अटकेसाठी फसवले जाते. आजकाल, फसवणूक करणारे लीक झालेली वैयक्तिक माहिती आणि एआय-निर्मित संदेशांचाही वापर करत आहेत, ज्यामुळे त्यांचे संदेश खरे वाटतात.

 

या सायबर गुन्हेगारी नेटवर्कची व्याप्ती गृह मंत्रालयाच्या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते. २०२५ मध्ये, राष्ट्रीय सायबर गुन्हे नोंदणी पोर्टलवर आर्थिक फसवणुकीच्या २४,०२,५७९ तक्रारी नोंदवण्यात आल्या, ज्यात २२,४९५ कोटी रुपयांचे नुकसान झाले. जून २०२६ पर्यंत, भारतीय सायबर गुन्हे समन्वय केंद्राने (I4C) ३२.८० लाखांहून अधिक तक्रारींवर कारवाई करून लोकांचे ११,१५८ कोटी रुपये वाचवले होते. अलीकडील प्रकरणांवरून असे दिसून येते की सर्व वयोगटातील लोक बळी पडत आहेत.

 

ऑक्टोबर २०२६ मध्ये, अहमदाबाद येथील एका २५ वर्षीय तरुणाला पोलीस आणि यूट्यूब अधिकारी असल्याचे भासवणाऱ्या तोतयांनी व्हिडिओ कॉलवर धमकी देऊन ४९.७८ लाख रुपयांची फसवणूक केली. सप्टेंबरमध्ये, पुण्यातील एका २७ वर्षीय आयटी व्यावसायिकाची सोशल मीडियावर साडीच्या जाहिरातीला बळी पडून १.१९ लाख रुपयांची फसवणूक झाली. त्याचप्रमाणे, मुंबईतील एका ६८ वर्षीय व्यक्तीला मनी लाँड्रिंगची धमकी देऊन १.१२ कोटी रुपयांना फसवण्यात आले, लखनौमधील एका डॉक्टरला दहशतवादी प्रकरणाच्या नावाखाली १.५५ कोटी रुपयांना फसवण्यात आले आणि एका सेवानिवृत्त कर्मचारी दाम्पत्याला १८ दिवसांसाठी डिजिटल अटक करून ४२.०९ लाख रुपयांना फसवण्यात आले.

 

सायबर फसवणुकीनंतरचा प्रत्येक मिनिट अत्यंत मौल्यवान असतो. एकदा खात्यातून पैसे काढले की, फसवणूक करणारे काही मिनिटांतच ते अनेक वेगवेगळ्या बँक खात्यांमध्ये हस्तांतरित करतात. एकदा पैसे हस्तांतरित झाले की, त्यांचा मागोवा घेणे आणि ते परत मिळवणे अत्यंत कठीण होते. त्यामुळे, फसवणूक लक्षात आल्यावर घाबरण्याऐवजी, तात्काळ कारवाई करणे महत्त्वाचे आहे.