ऑक्टोबर हीटचा वाढता तडाखा

october heat rises पावसाळा ओसरत असतानाच ऑक्टोबर महिन्यात अनेक भागांमध्ये दिवसाच्या तापमानात अचानक वाढ जाणवू लागते. दिवसा कडक ऊन, वातावरणातील दमटपणा आणि रात्रीही तुलनेने उष्ण हवामान अशा बदलत्या परिस्थितीमुळे शरीराला वातावरणाशी जुळवून घेणे काहीसे कठीण होते. या कालावधीत जाणवणाऱ्या वाढलेल्या उष्णतेला सामान्यतः ‘ऑक्टोबर हीट’ म्हणून संबोधले जाते. या काळात योग्य काळजी न घेतल्यास शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होण्यापासून त्वचा, पचनसंस्था तसेच हृदय व रक्तदाबाशी संबंधित तक्रारी वाढण्याची शक्यता असते.

 

 

उष्णतेमुळे मोठ्या प्रमाणात घाम येत असल्याने शरीरातील पाणी तसेच सोडियम आणि पोटॅशियमसारख्या इलेक्ट्रोलाइट्सचे प्रमाण कमी होऊ शकते. परिणामी अशक्तपणा, चक्कर, डोकेदुखी, तोंड कोरडे पडणे आणि थकवा यांसारखी लक्षणे जाणवू शकतात. उन्हात अधिक वेळ राहणे, अपुरे पाणी पिणे किंवा झोपेचा अभाव यामुळे डोकेदुखी आणि गरगरण्याचा त्रासही वाढू शकतो.

ऑक्टोबरमधील उष्ण वातावरणाचा परिणाम पचनसंस्थेवरही होऊ शकतो. या काळात तिखट, तेलकट किंवा जड पदार्थांचे सेवन अधिक झाल्यास आम्लपित्त, छातीत जळजळ, आंबट ढेकर, पोट फुगणे, अपचन आणि बद्धकोष्ठता यांसारख्या तक्रारी उद्भवू शकतात. तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी शरीराला अधिक मेहनत घ्यावी लागत असल्याने दैनंदिन कामकाजादरम्यान लवकर थकवा येणे आणि ऊर्जा कमी झाल्यासारखे वाटणेही शक्य आहे.

दमट हवामान आणि सततच्या घामामुळे त्वचेशी संबंधित समस्याही वाढू शकतात. घामोळे, खाज, पुरळ तसेच बुरशीजन्य संसर्गाचा धोका वाढतो. विशेषतः बगल, जांघा, पायांच्या बोटांमधील जागा आणि त्वचेच्या घड्यांमध्ये अशा समस्या अधिक जाणवू शकतात. त्याचबरोबर ऑक्टोबरमध्ये दिवसाच्या तापमानात आणि सकाळ-संध्याकाळच्या वातावरणात फरक पडत असल्याने काही व्यक्तींना घसा खवखवणे, सर्दी किंवा खोकल्याचा त्रास होऊ शकतो. तापमानातील बदलाबरोबरच धूळ आणि प्रदूषणाचाही त्यात वाटा असू शकतो.

अतिउष्णतेचा परिणाम हृदय व रक्तदाबावरही होऊ शकतो. शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवताना रक्तवाहिन्यांमध्ये होणारे बदल आणि शरीरावर येणारा अतिरिक्त ताण यामुळे हृदयावरही परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे हृदयरोग, उच्च रक्तदाब किंवा अन्य दीर्घकालीन आजार असलेल्या व्यक्तींनी उष्णतेपासून विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

आयुर्वेदाच्या दृष्टीनेही ऋतू बदलाच्या या कालखंडाला महत्त्व आहे. पावसाळ्यानंतर वातावरणात होणाऱ्या बदलामुळे पित्तदोषाचा प्रकोप होण्याची शक्यता सांगितली जाते. त्यामुळे काही व्यक्तींमध्ये अंगाची आग, आम्लपित्त, अधिक तहान लागणे, चिडचिड, जळजळ, त्वचाविकार आणि पचनाशी संबंधित तक्रारी वाढू शकतात. ऋतुनुसार आहार-विहारात बदल करणे, शरीराला पुरेसे द्रव मिळवून देणे तसेच अतितिखट आणि तेलकट पदार्थांचे सेवन कमी करणे उपयुक्त ठरते.

ऑक्टोबर हीटच्या काळात तहान लागण्याची वाट न पाहता दिवसभर पुरेसे पाणी पिणे महत्त्वाचे आहे. उन्हात बाहेर पडताना डोके झाकावे आणि शक्यतो दुपारच्या कडक उन्हात अनावश्यक बाहेर जाणे टाळावे. हलका, ताजा आणि सहज पचणारा आहार घ्यावा. फळे, भाज्या आणि पाण्याचे प्रमाण अधिक असलेले पदार्थ आहारात ठेवणे फायदेशीर ठरू शकते. अतितिखट, अतितेलकट आणि जड पदार्थांचे सेवन मर्यादित ठेवण्याबरोबरच पुरेशी झोप व विश्रांती घेणेही आवश्यक आहे. अधिक घाम येत असल्यास शरीरातील इलेक्ट्रोलाइट्सची कमतरता होणार नाही, याचीही काळजी घ्यावी. त्वचा स्वच्छ व कोरडी ठेवावी आणि घामाने ओले झालेले कपडे शक्य तितक्या लवकर बदलणे योग्य ठरते.

दरम्यान, उष्णतेमुळे अतिशय जास्त अशक्तपणा जाणवणे, बेशुद्ध पडणे, सतत उलट्या होणे, संभ्रम निर्माण होणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत दुखणे, शरीराचे तापमान मोठ्या प्रमाणात वाढणे किंवा लक्षणे कमी न होणे यांसारखी गंभीर लक्षणे दिसल्यास घरगुती उपायांवर अवलंबून राहू नये. अशा वेळी तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.ऑक्टोबर हीट हा केवळ तापमान वाढीचा विषय नसून बदलत्या वातावरणाशी शरीराला जुळवून घेण्याचा काळ आहे. पुरेसे पाणी पिणे, संतुलित आणि हलका आहार घेणे, पुरेशी विश्रांती घेणे तसेच कडक उन्हापासून स्वतःचे संरक्षण करणे यामुळे या काळात उद्भवणाऱ्या अनेक आरोग्यविषयक समस्या टाळता येऊ शकतात.