अभ्यंगस्नानानंतर फराळच का? जाणून घ्या दिवाळीच्या परंपरेमागची गोष्ट!

story behind the tradition of Diwali दिवाळी म्हटली की पणत्यांचा प्रकाश, आकाशकंदील, रांगोळ्या आणि घराघरांतून दरवळणारा फराळाचा सुगंध डोळ्यांसमोर येतो. यंदा ५ नोव्हेंबरपासून दिवाळीला सुरुवात होत असून, सणाच्या तयारीसाठी अनेक घरांमध्ये आधीपासूनच फराळाचे पदार्थ बनवण्याची लगबग सुरू झाली आहे. मात्र, दिवाळीतच फराळ तयार करण्याची परंपरा कशी निर्माण झाली आणि अभ्यंगस्नानानंतर तो खाण्याची प्रथा का रूढ झाली, असे प्रश्न अनेकांना पडतात. पूर्वी सणासुदीच्या काळात घरात टिकणारे, अनेक दिवस खाता येणारे आणि पाहुण्यांना देता येणारे पदार्थ तयार करण्याची पद्धत होती. दिवाळीच्या दिवसांत शेतीतील हंगामी कामांचा एक टप्पा पूर्ण झाल्यानंतर कुटुंबीयांना एकत्र येऊन सण साजरा करण्याची संधी मिळत असे. त्यातून चिवडा, चकली, करंजी, लाडू आणि शंकरपाळे यांसारख्या पदार्थांना दिवाळीच्या फराळात विशेष स्थान मिळाले. त्यामुळे ही परंपरा केवळ खाद्यपदार्थांपुरती मर्यादित न राहता कुटुंबातील एकोपा आणि आनंद जपणारी ठरली.

 

 

 

 

दिवाळीचा संबंध देवी लक्ष्मी आणि भगवान गणेश यांच्या पूजेशी जोडला जातो. लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी घरात सुख, समृद्धी आणि भरभराट नांदावी, अशी प्रार्थना केली जाते. या शुभप्रसंगी तयार केलेल्या गोडधोड पदार्थांचा देवाला नैवेद्य दाखवून नंतर कुटुंबीय आणि पाहुण्यांना प्रसाद म्हणून वाटण्याची प्रथा आहे. फराळातील प्रत्येक पदार्थाला स्वतंत्र धार्मिक महत्त्व असल्याचे शास्त्रात सांगितलेले नसले, तरी ही परंपरा लोकसंस्कृती आणि कौटुंबिक रीतिरिवाजांतून विकसित झाली आहे. महाराष्ट्रात नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान करून नवीन कपडे परिधान केले जातात. त्यानंतर देवपूजा आणि आरती झाल्यावर कुटुंबातील सदस्य एकत्र बसून फराळाचा आस्वाद घेतात. चकली हा भाजणीच्या पिठापासून तयार होणारा कुरकुरीत पदार्थ, तर नारळ, साखर किंवा गूळ आणि सुकामेवा यांच्या सारणाची करंजी गोडव्याची ओळख मानली जाते. बेसन, रवा किंवा बुंदीपासून बनवले जाणारे लाडू, पोहे, शेंगदाणे आणि मसाल्यांपासून तयार होणारा चिवडा, तसेच मैदा, साखर आणि तुपापासून बनणारे शंकरपाळे हे फराळातील लोकप्रिय पदार्थ आहेत. तांदूळ, गूळ आणि खसखस वापरून तयार होणारा अनारसा हा देखील पारंपरिक गोड पदार्थ असून, त्याची तयारी वेळखाऊ असल्याने तो खास दिवाळीसाठी बनवला जातो.

 

 

दिवाळीच्या फराळाचे आणखी एक महत्त्व म्हणजे त्यातून जपली जाणारी सामाजिक जवळीक. शेजारी, नातेवाईक आणि मित्रमंडळींना फराळाचे डबे देणे, एकमेकांच्या घरी जाऊन फराळाचा आनंद घेणे आणि शुभेच्छांची देवाणघेवाण करणे ही महाराष्ट्रातील जुनी परंपरा आहे. यामुळे नातेसंबंध दृढ होण्यासोबतच समाजातील आपुलकी आणि एकोपा वाढतो. दिवाळी साधारणपणे ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये येत असल्याने या काळात हवामानात बदल होत असतो. पारंपरिक फराळातील काही पदार्थांमध्ये ओलावा कमी असल्यामुळे ते अनेक दिवस साठवून ठेवता येतात. त्यामुळे सणाच्या दिवसांत पाहुण्यांना फराळ देणे सोयीचे ठरते आणि स्वयंपाकाचा ताणही कमी होतो. बदलत्या काळात काही कुटुंबे बाजारातून फराळ विकत घेतात, तर अनेक जण आजही घरच्या घरी पदार्थ तयार करण्याला प्राधान्य देतात. महिला बचतगट आणि लघुउद्योजकही फराळनिर्मितीतून रोजगाराच्या संधी निर्माण करत आहेत. आजीच्या हातची चव, आईच्या हातचा फराळ आणि कुटुंबीयांचा एकत्रित सहभाग यामुळे ही परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचत आहे. त्यामुळे दिवाळीचा फराळ हा केवळ चवीचा विषय नसून, त्यातून आदरातिथ्य, कृतज्ञता, आनंदाची देवाणघेवाण आणि नाती जपण्याचा संदेशही दिला जातो.