डायबिटीज येण्याआधीच शरीर देतंय प्री-डायबिटीजचे हे संकेत

pre diabetes वाढते वय, कंबरेचा वाढणारा घेर आणि शरीराच्या वजनात होणारी असामान्य वाढ ही केवळ शारीरिक बदलांची लक्षणे नसून भविष्यातील मधुमेहाचा इशाराही असू शकतात. विशेषतः कुटुंबात आई-वडील किंवा भावंडांना मधुमेह असल्यास अधिक सावध राहण्याची गरज आहे. प्री-डायबिटीजच्या अवस्थेत बहुतांश वेळा कोणतीही ठळक लक्षणे दिसत नाहीत. त्यामुळे व्यक्ती स्वतःला पूर्णपणे निरोगी समजत असली तरी शरीरात रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढण्याची प्रक्रिया सुरू झालेली असू शकते. आयसीएमआर-इंडियाबीच्या राष्ट्रीय अभ्यासानुसार, भारतात सुमारे १०.१ कोटी लोक मधुमेहाने, तर १३.६ कोटी लोक प्री-डायबिटीजने प्रभावित आहेत. म्हणजेच मोठ्या संख्येने नागरिक भविष्यात टाइप-२ मधुमेहाच्या धोक्याच्या टप्प्यावर आहेत.

 

 

 

प्री-डायबिटीज म्हणजे रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण सामान्य मर्यादेपेक्षा वाढलेले असते; मात्र ते मधुमेहाच्या निश्चित पातळीपर्यंत पोहोचलेले नसते. या काळात शरीरातील पेशी इन्सुलिनला अपेक्षित प्रतिसाद देत नाहीत. या स्थितीला इन्सुलिन रेजिस्टन्स म्हणतात. प्री-डायबिटीज ओळखण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या तपासण्या केल्या जातात. आठ तासांच्या उपवासानंतर फास्टिंग ब्लड शुगर १०० ते १२५ एमजी/डीएल असल्यास, एचबीए१सी ५.७ ते ६.४ टक्क्यांदरम्यान असल्यास किंवा ७५ ग्रॅम ग्लुकोज घेतल्यानंतर दोन तासांनी ओजीटीटी चाचणीतील साखरेचे प्रमाण १४० ते १९९ एमजी/डीएल असल्यास प्री-डायबिटीजची शक्यता असते. यापैकी एखादी चाचणी या मर्यादेत आल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने पुढील तपासणी करणे आवश्यक आहे. विशेषतः एचबीए१सी ६ ते ६.४ टक्के असणाऱ्यांनी अधिक दक्ष राहावे. फास्टिंग शुगर आणि एचबीए१सी या दोन्ही चाचण्यांचे प्रमाण वाढलेले असल्यास धोका अधिक असू शकतो. काही उच्च जोखमीच्या गटांमध्ये पाच वर्षांच्या कालावधीत जवळपास ५० टक्के लोकांना मधुमेह होण्याची शक्यता आढळली आहे. मात्र, हा आकडा सर्व प्री-डायबिटीज रुग्णांना लागू होत नाही. भारतीय आयडीपीपी-१ अभ्यासातही निवडक उच्च जोखमीच्या गटातील इम्पेयर्ड ग्लुकोज टॉलरन्स असलेल्या नियंत्रण गटात तीन वर्षांत सुमारे ५५ टक्के लोकांना मधुमेह झाल्याचे दिसून आले.

पोटाभोवती अतिरिक्त चरबी जमा होणे, शारीरिक हालचालींचा अभाव, उच्च रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉल किंवा ट्रायग्लिसराइडचे वाढलेले प्रमाण, फॅटी लिव्हर आणि महिलांमध्ये पीसीओएस किंवा गर्भावस्थेदरम्यान मधुमेहाचा इतिहास असणे, हे प्री-डायबिटीजचे प्रमुख जोखीम घटक आहेत. भारतीय नागरिकांमध्ये बीएमआय सामान्य असतानाही पोटाभोवती चरबी आणि इन्सुलिन रेजिस्टन्सची समस्या उद्भवू शकते. त्यामुळे केवळ वजनावरून आरोग्याचा अंदाज बांधणे योग्य नाही. प्री-डायबिटीजचा परिणाम केवळ भविष्यातील मधुमेहापुरता मर्यादित राहत नाही. बीएमजेमध्ये प्रकाशित १२९ अभ्यासांच्या आणि एक कोटीहून अधिक लोकांच्या विश्लेषणानुसार, सामान्य रक्तशर्करा असलेल्या व्यक्तींच्या तुलनेत प्री-डायबिटीज असणाऱ्यांमध्ये हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांचा धोका सुमारे १५ टक्के, कोरोनरी हार्ट डिसीजचा १६ टक्के, स्ट्रोकचा १४ टक्के आणि सर्व कारणांमुळे मृत्यू होण्याची सापेक्ष शक्यता १३ टक्के अधिक आढळली. प्री-डायबिटीजचे रूपांतर अनियंत्रित मधुमेहात झाल्यास हृदयविकाराचा झटका, स्ट्रोक, किडनीचे विकार, दृष्टीवर परिणाम, नसांचे नुकसान आणि डायबिटिक फुट यांसारख्या गुंतागुंती उद्भवू शकतात.

भारतीयांमध्ये तुलनेने कमी वयातही मधुमेह आढळत असल्याने वयाच्या २५ वर्षांपासून नियमित तपासणी करण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले जात आहे. विशेषतः कौटुंबिक इतिहास, पोटावरील चरबी, उच्च रक्तदाब, फॅटी लिव्हर किंवा शारीरिक निष्क्रियता असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने यापूर्वीही तपासणी करावी. गर्भावस्थेत मधुमेह झालेल्या महिलांनी प्रसूतीनंतरही नियमित तपासणी करणे आवश्यक आहे. प्री-डायबिटीजचे निदान झाल्यास किमान वर्षातून एकदा एचबीए१सी आणि रक्तातील ग्लुकोज तपासावे. वजन अधिक असल्यास सुरुवातीच्या वजनाच्या ५ ते ७ टक्के वजन कमी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवता येते. आठवड्यातून किमान १५० मिनिटे वेगाने चालणे, सायकल चालवणे किंवा मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम करणे फायदेशीर ठरते. यासोबत आठवड्यातून दोन ते तीन दिवस स्नायू मजबूत करणारे व्यायाम, संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि तणाव नियंत्रण याकडे लक्ष द्यावे. आहारात संपूर्ण धान्य, डाळी, हिरव्या भाज्या, फळे, सुकामेवा आणि प्रथिनांचा समावेश करून साखरयुक्त पेये, मिठाई, मैद्याचे पदार्थ आणि प्रक्रिया केलेले अन्न मर्यादित ठेवावे.pre diabetes जेवणानंतर १० ते १५ मिनिटे चालण्याची सवयही उपयुक्त ठरू शकते. उच्च जोखमीच्या व्यक्तींमध्ये डॉक्टरांच्या सल्ल्याने मेटफॉर्मिनसारख्या औषधांचाही विचार केला जाऊ शकतो. अमेरिकेतील डायबिटीज प्रिव्हेंशन प्रोग्रामच्या अभ्यासानुसार, सुमारे ७ टक्के वजन कमी करणे आणि आठवड्यातून १५० मिनिटे शारीरिक हालचाल केल्याने तीन वर्षांत मधुमेह होण्याचा धोका ५८ टक्क्यांपर्यंत कमी झाला. त्यामुळे प्री-डायबिटीज म्हणजे मधुमेह झालाच असे नाही. योग्य वेळी तपासणी, जीवनशैलीतील बदल आणि वैद्यकीय मार्गदर्शनाच्या मदतीने अनेकांना रक्तातील साखरेची पातळी पुन्हा सामान्य मर्यादेत आणणे शक्य होऊ शकते.

टीप : ही आरोग्यविषयक माहिती आहे. वैयक्तिक निदान किंवा उपचारांसाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.