नासाच्या उपग्रहातून दिसलं उत्तर भारताच्या आकाशातील भयावह चित्र!

नवी दिल्ली
nasa satellite हिवाळ्याची चाहूल लागताच उत्तर भारतातील वायुप्रदूषणाची समस्या पुन्हा गंभीर होऊ लागली आहे. दिल्लीसह अनेक शहरांमधील हवा खराब होत असतानाच आता नासाच्या उपग्रहाने टिपलेले एक छायाचित्र समोर आले आहे. या छायाचित्रात पाकिस्तानपासून उत्तर भारतातील विस्तीर्ण भूभागापर्यंत प्रदूषणाचा दाट थर पसरल्याचे दिसत आहे. संपूर्ण इंडो-गंगेच्या मैदानावर राखाडी रंगाचा धुरक्याचा थर पसरल्याने परिस्थितीचे गांभीर्य स्पष्ट झाले आहे. विशेष म्हणजे, ही समस्या केवळ दिल्ली किंवा एनसीआरपुरती मर्यादित नसून उत्तर भारतातील मोठ्या भौगोलिक पट्ट्याला प्रदूषणाने विळखा घातल्याचे या छायाचित्रातून दिसून येते.

नासाच्या 'मॉडरेट रिझोल्यूशन इमेजिंग स्पेक्ट्रोरेडिओमीटर' (MODIS) उपकरणाने हे छायाचित्र टिपले आहे. नासाच्या 'फायर इन्फॉर्मेशन फॉर रिसोर्स मॅनेजमेंट सिस्टीम' (FIRMS) द्वारे हे छायाचित्र उपलब्ध करण्यात आले आहे. पाकिस्तानपासून उत्तर भारतातून पूर्वेकडील भागांपर्यंत धुरक्याचा मोठा पट्टा पसरल्याचे त्यात दिसते. पंजाब, हरियाणा, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेश या राज्यांमध्ये प्रदूषणाचा दाट थर स्पष्टपणे जाणवतो. एका बाजूला हिमालयाच्या बर्फाच्छादित पर्वतरांगा आणि दुसऱ्या बाजूला धुरक्याने व्यापलेले विस्तीर्ण मैदानी प्रदेश, असा विरोधाभास या उपग्रह छायाचित्रातून समोर आला आहे.

या छायाचित्रात काही ठिकाणी लाल रंगाचे ठिपकेही दिसत आहेत. हे ठिपके उपग्रहाने नोंदवलेल्या आगीच्या ठिकाणांचे, म्हणजेच 'फायर हॉटस्पॉट्स'चे संकेत देतात. विशेषतः उत्तर-पश्चिम भारतातील कृषी पट्ट्यात हे हॉटस्पॉट दिसून आले आहेत. शेतातील पिकांचे अवशेष जाळण्याच्या घटनांशी त्यांचा संबंध असल्याचे मानले जाते. पीक काढणीनंतर शेतातील उरलेले अवशेष जाळल्याने वातावरणात मोठ्या प्रमाणात धूर आणि सूक्ष्म प्रदूषक मिसळतात. त्यामुळे आधीच खराब असलेल्या हवेच्या गुणवत्तेत आणखी भर पडते.

उत्तर भारत आणि पाकिस्तानमध्ये दरवर्षी हिवाळ्याच्या काळात वायुप्रदूषणाची समस्या तीव्र होते. शेतीतील अवशेष जाळणे, वाहनांमधून बाहेर पडणारा धूर, कारखान्यांचे उत्सर्जन आणि बांधकामांमुळे निर्माण होणारी धूळ ही प्रदूषणाची प्रमुख कारणे आहेत. त्यातच हिवाळ्यातील हवामान प्रदूषणाची तीव्रता वाढवते. कमी तापमान, मंद वारे आणि वातावरणातील प्रदूषकांना वरच्या दिशेने पसरण्यापासून रोखणारा कमी उंचीवरील थर यामुळे प्रदूषक जमिनीलगतच अडकून राहतात. परिणामी, धुरक्याचे दाट थर अनेक दिवस कायम राहतात आणि नागरिकांना प्रदूषित हवेत श्वास घ्यावा लागतो.

दिल्ली-एनसीआर परिसरात विशेषतः रात्री आणि पहाटेच्या वेळी हवेची गुणवत्ता अधिक खालावत असल्याचे चित्र आहे. मात्र, नासाच्या उपग्रहाने टिपलेल्या छायाचित्रामुळे प्रदूषणाचे संकट दिल्लीपुरते मर्यादित नसल्याचे स्पष्ट झाले आहे. पंजाबपासून हरियाणा, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेशपर्यंत मोठ्या भूभागावर प्रदूषणाचा प्रभाव दिसत आहे. त्यामुळे या समस्येकडे केवळ एखाद्या शहराचा प्रश्न म्हणून न पाहता प्रादेशिक पातळीवर उपाययोजना करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.
नासाचे MODIS उपकरण पृथ्वीवरील जंगलातील वणवे, वातावरणातील बदल, वनस्पती आणि जमिनीच्या पृष्ठभागाचे निरीक्षण करते. या उपकरणातून मिळणाऱ्या माहितीच्या आधारे मोठ्या भौगोलिक क्षेत्रातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करणे शक्य होते. सध्या समोर आलेल्या छायाचित्राने हिवाळ्यातील प्रदूषणाचे व्यापक स्वरूप पुन्हा एकदा जगासमोर आणले आहे.

एकूणच, उत्तर भारत आणि पाकिस्तानमधील वायुप्रदूषण ही केवळ महानगरांची समस्या राहिलेली नाही. शेतीतील अवशेष जाळणे, वाहनांचे उत्सर्जन, औद्योगिक प्रदूषण आणि प्रतिकूल हवामान या घटकांचा एकत्रित परिणाम संपूर्ण दक्षिण आशियातील हवेच्या गुणवत्तेवर होत आहे. त्यामुळे प्रदूषण नियंत्रणासाठी विविध राज्ये आणि देशांमध्ये समन्वयाने प्रयत्न करण्याची आवश्यकता या उपग्रह छायाचित्रातून अधोरेखित झाली आहे.