नवी दिल्ली,
aiims doctors भारतीय वैद्यकीय क्षेत्रात एक महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिक कामगिरी नोंदवण्यात आली आहे. नवी दिल्ली येथील अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थेच्या डॉक्टरांनी गर्भधारणेच्या अवघ्या २५ व्या आठवड्यात गर्भातील बाळाच्या मणक्यातील गंभीर जन्मजात दोषावर यशस्वी शस्त्रक्रिया केली आहे. भारतात प्रथमच अशा प्रकारची शस्त्रक्रिया पार पडली असून, वैद्यकीय क्षेत्रात तिला ‘ओपन फीटल रिपेअर’ (Open Fetal Repair) असे म्हटले जाते. जन्मानंतर बाळाला उद्भवू शकणाऱ्या गंभीर मज्जासंस्थेशी संबंधित समस्या आणि शारीरिक अपंगत्वाचा धोका कमी करण्याच्या दृष्टीने या शस्त्रक्रियेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
संबंधित गर्भातील बाळाला ‘लुंबोसॅक्रल मायलोमेनिंगोसील’ (Lumbosacral Myelomeningocele) या गंभीर जन्मजात विकाराचे निदान झाले होते. हा स्पायना बिफिडाचा अत्यंत गुंतागुंतीचा प्रकार आहे. या आजारामध्ये मणक्याच्या हाडांची योग्य वाढ न झाल्यामुळे त्यामध्ये दोष निर्माण होतो आणि मज्जारज्जू तसेच त्याच्या संरक्षणात्मक आवरणाचा काही भाग बाहेर येतो. परिणामी, मेंदू व मणक्याभोवती असलेल्या सेरेब्रोस्पायनल द्रवाची गळती होण्याची शक्यता असते. या विकारावर वेळीच उपचार न झाल्यास जन्मानंतर बाळाला पायांचा पक्षाघात, हायड्रोसेफालस यांसारख्या गंभीर आरोग्यविषयक गुंतागुंतींचा सामना करावा लागू शकतो.
ही जोखीम लक्षात घेऊन एम्समधील विविध वैद्यकीय विभागांतील तज्ज्ञांनी शस्त्रक्रियेची तयारी सुरू केली होती. या अत्यंत संवेदनशील प्रक्रियेचे नियोजन करण्यासाठी डॉक्टरांच्या पथकाने पाच आठवड्यांहून अधिक काळ मेहनत घेतली. गर्भातील बाळाची स्थिती, शस्त्रक्रियेतील संभाव्य धोके आणि आवश्यक वैद्यकीय तंत्रज्ञान यांचा सखोल विचार करून प्रत्येक टप्प्याचे नियोजन करण्यात आले.
एम्सच्या न्यूरोसायन्सेस सेंटरमध्ये न्यूरोसर्जरी विभागाचे प्राध्यापक दीपक गुप्ता यांच्या नेतृत्वाखालील तज्ज्ञ पथकाने ही शस्त्रक्रिया यशस्वी केली. तब्बल सहा तास चाललेल्या या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेसाठी अत्याधुनिक मायक्रोस्कोप आणि सातत्यपूर्ण अल्ट्रासोनोग्राफी तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. यावेळी गर्भाशय उघडून गर्भातील बाळाच्या मणक्यातील दोषाची दुरुस्ती अत्यंत काळजीपूर्वक करण्यात आली. गर्भावस्थेच्या इतक्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर करण्यात आलेली ही शस्त्रक्रिया भारतीय वैद्यकीय क्षेत्राच्या प्रगत तंत्रज्ञानाची आणि तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या कौशल्याची महत्त्वपूर्ण साक्ष मानली जात आहे.
विशेष बाब म्हणजे, अत्याधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञान आणि गुंतागुंतीची प्रक्रिया असूनही संबंधित कुटुंबाला या शस्त्रक्रियेसाठी कोणताही खर्च करावा लागला नाही. केंद्र सरकारच्या ‘जननी शिशू सुरक्षा कार्यक्रमा’अंतर्गत ही संपूर्ण शस्त्रक्रिया मोफत करण्यात आली. त्यामुळे प्रगत वैद्यकीय उपचार सर्वसामान्य कुटुंबांनाही उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने या घटनेला सामाजिक महत्त्वही आहे.
दरम्यान, अशा प्रकारचे जन्मजात मज्जारज्जूविषयक दोष टाळण्यासाठी गर्भधारणेपूर्वीपासूनच महिलांनी आरोग्याची योग्य काळजी घेणे आवश्यक असल्याचे वैद्यकीय तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. विशेषतः गर्भधारणेचे नियोजन करत असतानाच फॉलिक ॲसिडचे नियमित सेवन करणे महत्त्वाचे ठरते. त्याचबरोबर दैनंदिन आहारातील पदार्थ फोलेटने समृद्ध करणे आणि गर्भवती महिलांच्या आरोग्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी सक्षम राष्ट्रीय आरोग्य निगराणी व्यवस्था विकसित करणे गरजेचे असल्याचेही तज्ज्ञांनी अधोरेखित केले आहे.
एम्सच्या डॉक्टरांनी केलेली ही ऐतिहासिक शस्त्रक्रिया गर्भातील बाळांमधील गंभीर जन्मजात विकारांवर उपचार करण्याच्या क्षेत्रात भारतासाठी नवा मार्ग खुला करणारी ठरू शकते. वेळेवर निदान, आधुनिक वैद्यकीय सुविधा आणि विविध विभागांतील तज्ज्ञांचे समन्वित प्रयत्न यांच्या मदतीने गर्भावस्थेतच अशा गुंतागुंतीच्या विकारांवर उपचार करणे शक्य असल्याचे या कामगिरीतून अधोरेखित झाले आहे.