नवी दिल्ली
sebi शेअर बाजारातील व्यवहार आणि गुंतवणुकीच्या क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर झपाट्याने वाढत आहे. ट्रेडिंगचे निर्णय घेणे, गुंतवणुकीच्या संधी शोधणे तसेच बाजारातील चढ-उतारांचे विश्लेषण करण्यासाठी एआय तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर आधार घेतला जात आहे. मात्र, या तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे गुंतवणूकदारांची सुरक्षितता, आर्थिक व्यवहारांमधील पारदर्शकता आणि सायबर सुरक्षेचे प्रश्नही ऐरणीवर आले आहेत. या पार्श्वभूमीवर भारतीय रोखे आणि विनिमय मंडळ अर्थात सेबी (SEBI) एआयच्या जबाबदार वापरासाठी लवकरच नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे लागू करण्याच्या तयारीत आहे.

नवी दिल्ली येथे आयोजित ४५ व्या ‘इंडिया इंटरनॅशनल ट्रेड फेअर २०२६’ (IITF 2026) मध्ये सेबीच्या पॅव्हेलियनचे उद्घाटन करण्यात आले. या कार्यक्रमात सेबीचे अध्यक्ष तुहीन कांत पांडे यांनी प्रस्तावित नियमावलीबाबत माहिती दिली. आर्थिक क्षेत्रात तांत्रिक नवकल्पनांना प्रोत्साहन देतानाच गुंतवणूकदारांच्या हिताचे संरक्षण करणे आणि एआयच्या वापरामुळे निर्माण होणारे संभाव्य धोके रोखणे, हा या नव्या नियमांचा प्रमुख हेतू असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
प्रस्तावित मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये एआय तंत्रज्ञानाच्या वापरासंदर्भात तीन महत्त्वाच्या बाबींवर विशेष भर दिला जाणार आहे. यामध्ये सर्वप्रथम पारदर्शकतेचा मुद्दा असून, संबंधित संस्थांना त्यांच्या कामकाजात एआयचा वापर कुठे आणि कशा पद्धतीने केला जात आहे, याची स्पष्ट माहिती देणे बंधनकारक केले जाणार आहे. दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे सेबीच्या नियामक कक्षेत येणाऱ्या संस्थांची जबाबदारी निश्चित करणे. एआयच्या माध्यमातून एखादी प्रक्रिया किंवा निर्णय घेतला जात असला, तरी त्यातून निर्माण होणाऱ्या परिणामांची जबाबदारी संबंधित संस्थांनाच स्वीकारावी लागेल.
तिसरी आणि अत्यंत महत्त्वाची अट म्हणजे ‘ह्युमन-इन-द-लूप’ अर्थात मानवी देखरेखीची व्यवस्था अनिवार्य करणे. या संकल्पनेनुसार, आर्थिक व्यवहार आणि गुंतवणुकीच्या प्रक्रियेत एआय तंत्रज्ञानाचा वापर सहाय्यक म्हणून करता येईल; मात्र महत्त्वाचे आर्थिक निर्णय पूर्णपणे स्वयंचलित प्रणालीच्या हवाली करता येणार नाहीत. अशा निर्णयांवर मानवी नियंत्रण आणि देखरेख कायम ठेवावी लागेल. त्यामुळे तंत्रज्ञानातील त्रुटी, चुकीचे विश्लेषण किंवा अनपेक्षित निर्णयांमुळे गुंतवणूकदारांचे आर्थिक नुकसान होण्याची शक्यता कमी करण्याचा सेबीचा प्रयत्न आहे.
दरम्यान, एआय आणि मशीन लर्निंगच्या वापराबाबत सेबीने यापूर्वीही पावले उचलली आहेत. जून २०२५ मध्ये या तंत्रज्ञानाच्या वापरासंदर्भात नियामक संस्थेने सल्लागार पत्र प्रसिद्ध केले होते. बाजारातील आर्थिक स्थिरता टिकवून ठेवणे आणि नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर जबाबदारीने व्हावा, यासाठी सेबी सातत्याने प्रयत्न करत आहे.
एआयच्या वापरावर नियंत्रण आणण्याबरोबरच सायबर सुरक्षेच्या प्रश्नाकडेही सेबीने गांभीर्याने लक्ष केंद्रित केले आहे. शेअर बाजाराशी संबंधित व्यवहारांमध्ये सायबर हल्ल्यांचा धोका वाढत असताना सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्सच्या माध्यमातून होणाऱ्या डिजिटल फसवणुकीच्या घटनांवरही नियामक संस्थेची नजर आहे. गुंतवणूकदारांना चुकीची माहिती देणे, दिशाभूल करणारे आर्थिक सल्ले प्रसारित करणे आणि डिजिटल माध्यमांचा वापर करून आर्थिक फसवणूक करणे, अशा प्रकारांना आळा घालण्याचे आव्हान बाजार नियामकासमोर आहे.
सायबर धोक्यांना प्रभावीपणे सामोरे जाण्यासाठी सेबीने मे २०२६ मध्ये ‘इन्सिडेंट रिस्पॉन्स मेकॅनिझम’ ही नवीन यंत्रणा कार्यान्वित केली आहे. आंतरराष्ट्रीय मानकांशी सुसंगत असलेल्या या व्यवस्थेमुळे सायबर सुरक्षेशी संबंधित घटनांची माहिती देणे, त्यांचे मूल्यांकन करणे आणि आवश्यक ती प्रतिबंधात्मक व सुधारात्मक कारवाई तातडीने करणे अधिक सुलभ होणार आहे.एकूणच, शेअर बाजारातील एआयचा वाढता प्रभाव लक्षात घेता सेबीकडून आखली जाणारी नवी नियमावली महत्त्वपूर्ण ठरण्याची शक्यता आहे. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करताना गुंतवणूकदारांचे आर्थिक हित, व्यवहारांमधील पारदर्शकता आणि सायबर सुरक्षा यांना प्राधान्य देण्याचा नियामक संस्थेचा प्रयत्न आहे. त्यामुळे आगामी काळात शेअर बाजारातील एआयच्या वापरासाठी अधिक जबाबदार आणि नियंत्रित चौकट निर्माण होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.