
हवामान विभागाने १८ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ५.३० वाजता जारी केलेल्या अहवालानुसार, ‘अकवान’ चक्रीवादळ दक्षिण आणि लगतच्या पश्चिम-मध्य बंगालच्या उपसागराच्या मध्य भागात होते. १८ नोव्हेंबरपर्यंत त्याचे तीव्र चक्रीवादळात रूपांतर होण्याची शक्यता असून, १९ नोव्हेंबरच्या संध्याकाळपर्यंत ते अतितीव्र चक्रीवादळ बनू शकते. किनारपट्टीजवळ पोहोचण्यापूर्वी त्याची तीव्रता काहीशी कमी होण्याचा अंदाजही वर्तवण्यात आला आहे. सध्याच्या अंदाजानुसार, २० नोव्हेंबरला दुपारी नेल्लोर आणि विशाखापट्टणमदरम्यानच्या किनारपट्टीवर हे वादळ धडकू शकते. यावेळी वाऱ्यांचा वेग ताशी १२० ते १३० किलोमीटर राहण्याची शक्यता असून, वाऱ्यांच्या झोतांचा वेग ताशी १४५ किलोमीटरपर्यंत पोहोचू शकतो.
आयएमडी अमरावतीने समाजमाध्यमांवर दिलेल्या माहितीनुसार, बुधवारी पहाटे ५.३० वाजता हे चक्रीवादळ चेन्नईपासून सुमारे ५८० किलोमीटर पूर्वेला होते. तसेच मच्छलीपट्टणमपासून ६१० किलोमीटर दक्षिण-पूर्वेला, विशाखापट्टणमपासून ६१० किलोमीटर दक्षिण-दक्षिणपूर्वेला, त्रिंकोमलीपासून ६५० किलोमीटर ईशान्येला आणि गोपालपूरपासून ७३० किलोमीटर दक्षिणेला त्याचे केंद्र होते. वादळाच्या मार्गावरील समुद्राची स्थिती अत्यंत खवळलेली ते असामान्यपणे उग्र होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे मच्छीमारांसह समुद्रात काम करणाऱ्या अन्य व्यक्तींनी सर्व हालचाली थांबवून हवामान पूर्ववत होईपर्यंत किनाऱ्यावरच राहावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे.
समुद्रातील परिस्थिती बिघडण्याची शक्यता लक्षात घेऊन तमिळनाडूच्या मत्स्य विभागाने मच्छीमारांसाठी सतर्कतेचा इशारा जारी केला आहे. कोणत्याही परिस्थितीत समुद्रात मासेमारीसाठी जाऊ नये, असे स्पष्ट निर्देश देण्यात आले आहेत. तुतिकोरिनसह विविध किनारी भागांतील मासेमारी नौका सुरक्षित बंदरांमध्ये उभ्या करण्यात आल्या आहेत. किनारपट्टीवरील जिल्हा प्रशासन वादळाची दिशा आणि वेग यावर सातत्याने लक्ष ठेवून आहे. संभाव्य आपत्कालीन परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी आपत्ती व्यवस्थापन तसेच मदत आणि बचाव पथके सज्ज ठेवण्यात आली आहेत. ओडिशाच्या किनारपट्टीजवळ आणि खोल समुद्रातही १८ ते २० नोव्हेंबरदरम्यान मासेमारीसाठी न जाण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.
दरम्यान, ‘अकवान’ आंध्र प्रदेशच्या किनाऱ्याकडे सरकत असल्याने ओडिशा सरकारने संवेदनशील भागांतील दोन लाखांहून अधिक नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवण्याची तयारी केली आहे. विशेषतः डोंगराळ प्रदेश आणि भूस्खलनाचा धोका असलेल्या भागांवर प्रशासनाने लक्ष केंद्रित केले आहे. आपत्ती व्यवस्थापन मंत्री सुरेश पुजारी यांच्या अध्यक्षतेखाली मंगळवारी झालेल्या आढावा बैठकीत तयारीला अंतिम स्वरूप देण्यात आले. ओडिशामध्ये पूर आणि चक्रीवादळाचा सामना करण्यासाठी यंत्रणा सज्ज असली, तरी भूस्खलनाचे आव्हान अधिक गंभीर बनत असल्याचे पुजारी यांनी सांगितले. गेल्या महिन्यात आलेल्या ‘अर्नब’ चक्रीवादळात ११ जणांचा मृत्यू झाला होता. त्यापैकी १० जणांचा मृत्यू भूस्खलनामुळे झाला होता. या अनुभवातून धडा घेत डोंगरउतारांवर आणि डोंगरमाथ्यांवरील गावांमध्ये राहणाऱ्या नागरिकांना आधीच सुरक्षित ठिकाणी हलवण्याचे नियोजन करण्यात येत आहे.
ओडिशातील गंजाम, गजपती, रायगडा, कंधमाल, मलकानगिरी आणि कोरापुट या सहा जिल्ह्यांना भूस्खलनाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील घोषित करण्यात आले आहे. या जिल्ह्यांतील डोंगराळ आणि सखल भागांमध्ये राहणाऱ्या नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्याची योजना आखण्यात आली आहे. रायगडा जिल्हा प्रशासनाने भूस्खलनाचा धोका असलेल्या सुमारे ५५ गावांची ओळख पटवली आहे. जिल्हाधिकारी आशुतोष कुलकर्णी यांनी सांगितले की, यासंदर्भात जिल्हास्तरीय बैठक घेण्यात आली असून, संबंधित विभागांना त्यांच्या जबाबदाऱ्या सोपवण्यात आल्या आहेत. या गावांतील नागरिकांना खबरदारीचा उपाय म्हणून आधीच सुरक्षित ठिकाणी हलवले जाणार आहे. जिल्ह्यात नदीकाठच्या वस्त्याही मोठ्या प्रमाणात आहेत. अतिवृष्टी झाल्यास या भागांना पुराचा धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे अशा वस्त्यांवरही प्रशासनाने देखरेख वाढवली आहे.
अतिरिक्त पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी रायगडा जिल्ह्यातील हरभंगी आणि बदनल्ला धरण प्रकल्पांतून पाणी सोडण्यास सुरुवात करण्यात आली आहे. धरणांच्या जलाशयांतील पाण्याची पातळी काही प्रमाणात कमी करून संभाव्य पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी जागा निर्माण करणे हा यामागील उद्देश आहे. सध्या तातडीने पूरस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता नसली, तरी अतिवृष्टी झाल्यास धरणांमध्ये काही तास अतिरिक्त पाणी रोखून ठेवता येईल. त्यामुळे नदीच्या खालच्या भागातील नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यासाठी प्रशासनाला आवश्यक वेळ मिळू शकतो, असे जिल्हाधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले.
ओडिशा सरकारने आठ जिल्ह्यांतील ८७ ब्लॉकमध्ये एकूण १,९०२ संवेदनशील ठिकाणे निश्चित केली आहेत. प्रशासनाच्या अंदाजानुसार, या भागांमधील २ लाख ४ हजार ७० नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्याची गरज भासू शकते. यामध्ये गंजाम जिल्ह्यातील सर्वाधिक १ लाख २१ हजार ५९७ नागरिकांचा समावेश आहे. या आठ जिल्ह्यांमध्ये एकूण ३ हजार ३२९ चक्रीवादळ निवारा केंद्रे निश्चित करण्यात आली आहेत. त्यापैकी गंजाममध्ये १ हजार १३९, पुरीमध्ये ५४९, गजपतीमध्ये ५१८ आणि कोरापुटमध्ये ५१३ केंद्रे आहेत. याशिवाय या आठ जिल्ह्यांतील २ हजार ५७३ गर्भवती महिलांची नोंद घेण्यात आली असून, त्यापैकी शंभरहून अधिक महिलांना यापूर्वीच सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यात आले आहे.
मदत आणि बचाव कार्यासाठी एकूण ७४ पथके सज्ज ठेवण्यात आली आहेत. यामध्ये ओडिशा आपत्ती जलद प्रतिसाद दलाची (ओडीआरएएफ) ६०, तर राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाची (एनडीआरएफ) १४ पथके आहेत. त्यापैकी ओडीआरएएफची ४२ आणि एनडीआरएफची ११ पथके विविध जिल्ह्यांमध्ये तैनात करण्यात आली आहेत. उर्वरित ओडीआरएएफची १८ आणि एनडीआरएफची तीन पथके राखीव ठेवण्यात आली आहेत. गरज भासल्यास ही पथके तातडीने प्रभावित भागांत पाठवली जाणार आहेत.
चक्रीवादळाच्या काळात दूरसंचार सेवा खंडित होऊ नये, यासाठीही विशेष व्यवस्था करण्यात येत आहे. कमकुवत मोबाइल नेटवर्क असलेल्या भागांची ओळख पटवून तेथे ‘सेल ऑन व्हील्स’ या फिरत्या मोबाइल नेटवर्क सुविधा तैनात करण्याचे निर्देश इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान विभागाला देण्यात आले आहेत. या सुविधांसाठी पर्यायी वीजपुरवठा आणि कनेक्टिव्हिटीची व्यवस्था करण्यासह जिल्हास्तरीय आराखडा राज्य आपत्कालीन संचालन केंद्राकडे सादर करण्यास सांगण्यात आले आहे. मोबाइल नेटवर्कवर चोवीस तास लक्ष ठेवून सेवा खंडित झाल्यास ती तातडीने पूर्ववत करण्याचे निर्देशही देण्यात आले आहेत. याशिवाय जिल्ह्यांना १७ सॅटेलाइट फोन उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत.
भूस्खलनाचा धोका असलेल्या गावांचे आणि रस्त्यांचे उपग्रह छायाचित्र तसेच भौगोलिक माहिती प्रणालीवर (जीआयएस) आधारित नकाशे तयार करण्याची जबाबदारी ओडिशा रिमोट सेन्सिंग अॅप्लिकेशन सेंटरला देण्यात आली आहे. विशेष मदत आयुक्त राजेश पी. पाटील यांनी सांगितले की, या नकाशांच्या मदतीने धोकादायक भागांची अचूक ओळख, नागरिकांचे वेळेत स्थलांतर आणि रस्ते वाहतूक लवकर पूर्ववत करण्यास मदत होईल. भारतीय तटरक्षक दलाच्या भुवनेश्वर येथील एअर एन्क्लेव्हलाही सतर्क ठेवण्यात आले आहे. विमाने, जहाजे, बचाव नौका, कर्मचारी आणि आवश्यक साहित्य मदत व बचाव मोहिमेसाठी सज्ज ठेवण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
चक्रीवादळाच्या पार्श्वभूमीवर ओडिशा सरकारने रेल्वे प्रशासनाशीही समन्वय साधला आहे. संवेदनशील रेल्वेमार्ग, पूल आणि स्थानकांची तपासणी करण्यास रेल्वेला सांगण्यात आले आहे. हवामान अधिक बिघडल्यास रेल्वेगाड्यांचे संचालन नियंत्रित करणे, मार्ग बदलणे किंवा आवश्यकतेनुसार गाड्या रद्द करण्याची तयारी ठेवण्यात येत आहे. प्रवाशांना मदत उपलब्ध करून देण्यासह वादळानंतर रेल्वे सेवा शक्य तितक्या लवकर पूर्ववत करण्याचे नियोजनही करण्यात आले आहे.
भारतीय हवामान विभागाचे महासंचालक मृत्युंजय महापात्रा यांच्या माहितीनुसार, ओडिशामध्ये जोरदार वाऱ्यांपेक्षा पावसाचा परिणाम अधिक जाणवण्याची शक्यता आहे. १८ नोव्हेंबरला राज्यात हलका ते मध्यम पाऊस पडू शकतो, तर १९ आणि २० नोव्हेंबरला पावसाचा जोर वाढण्याचा अंदाज आहे. हवामान विभागाने राज्यातील अनेक जिल्ह्यांसाठी ऑरेंज आणि यलो अलर्ट जारी केला आहे. मंगळवारी संध्याकाळी ५.३० वाजता जारी करण्यात आलेल्या अन्य एका बुलेटिननुसार, चक्रीवादळाचे केंद्र ओडिशातील गोपालपूरपासून सुमारे ७८० किलोमीटर दक्षिणेला होते. त्या वेळी १७ नोव्हेंबरपर्यंत त्याचे तीव्र चक्रीवादळात, तर १९ नोव्हेंबरच्या सकाळपर्यंत अतितीव्र चक्रीवादळात रूपांतर होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती.