हवेचा दर्जा सुधारला प्रदूषण नियंत्रणाचे निर्बंध शिथिल

    दिनांक :18-Nov-2026
Total Views |
नवी दिल्ली
Delhi-NCR Pollution
दिल्ली आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रातील (एनसीआर) हवेच्या गुणवत्तेत सुधारणा झाल्याने वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोगाने (सीएक्यूएम) ग्रॅप-३ अंतर्गत लागू केलेले निर्बंध हटवण्याचा निर्णय घेतला आहे. मंगळवारी दिल्लीचा हवा गुणवत्ता निर्देशांक (एक्यूआय) २०४ वर आल्याने हा निर्णय घेण्यात आला. हवेतील प्रदूषक कणांचे विसर्जन अधिक प्रभावीपणे होत असल्यामुळे प्रदूषणाच्या पातळीत घट नोंदवण्यात आली आहे. मात्र, ग्रॅप-१ आणि ग्रॅप-२ अंतर्गत लागू असलेले सर्व निर्बंध यापुढेही कायम राहणार आहेत. यासंदर्भात ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी जारी करण्यात आलेल्या आदेशातील तरतुदीही लागू राहतील.




दिल्ली-एनसीआरमधील हवेची गुणवत्ता सुधारल्याचा आढावा घेतल्यानंतर सीएक्यूएमच्या ग्रॅप उपसमितीने तिसऱ्या टप्प्यातील निर्बंध मागे घेण्याचा निर्णय घेतला. ग्रॅप-३ लागू असताना बांधकाम क्षेत्रापासून वाहनांच्या वाहतुकीपर्यंत अनेक बाबींवर कठोर मर्यादा घालण्यात आल्या होत्या. त्यामध्ये अत्यावश्यक नसलेल्या बांधकाम कामांवर बंदी घालण्यात आली होती. तसेच पाचवीपर्यंतच्या विद्यार्थ्यांसाठी शाळांमध्ये प्रत्यक्ष आणि ऑनलाइन अशा संमिश्र पद्धतीने शिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आली होती. पालक आणि विद्यार्थ्यांना ऑनलाइन शिक्षणाचा पर्यायही उपलब्ध करून देण्यात आला होता.

वाहनांच्या प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी दिल्लीसह एनसीआरमध्ये बीएस-३ मानकांच्या पेट्रोल आणि बीएस-४ मानकांच्या डिझेल चारचाकी वाहनांच्या वापरावरही निर्बंध होते. याशिवाय बीएस-४ किंवा त्यापेक्षा जुन्या उत्सर्जन मानकांनुसार तयार करण्यात आलेल्या अत्यावश्यक नसलेल्या मध्यम क्षमतेच्या डिझेल मालवाहू वाहनांना दिल्लीमध्ये प्रवेशबंदी करण्यात आली होती. आता ग्रॅप-३ मागे घेतल्याने या टप्प्यांतर्गत लागू असलेल्या निर्बंधांमध्ये शिथिलता मिळणार आहे.

दरम्यान, ग्रॅप-२ अंतर्गत असलेले निर्बंध कायम राहणार असल्याने काही बाबतींत नागरिक आणि व्यावसायिकांना नियमांचे पालन करावे लागणार आहे. संपूर्ण एनसीआरमध्ये रुग्णालये, रेल्वे स्थानके, विमानतळ आणि आपत्कालीन सेवांना अपवाद वगळता डिझेल जनरेटर संचांच्या वापरावर बंदी कायम राहील. पर्यायी व्यवस्था म्हणून केवळ गॅस, पीएनजी, एलपीजी किंवा बायोगॅसवर चालणारे जनरेटर वापरण्याची परवानगी असेल.

हॉटेल, ढाबे आणि रेस्टॉरंटमधील तंदूरमध्ये कोळसा किंवा सुके लाकूड जाळण्यासही मनाई कायम ठेवण्यात आली आहे. त्याऐवजी गॅस किंवा विद्युत ऊर्जेवर चालणाऱ्या तंदूरचा वापर करावा लागणार आहे. याशिवाय महानगरपालिकेकडून उघड्यावर घनकचरा, सुकलेली पाने किंवा प्लास्टिक जाळण्यास पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे. या नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर मोठा दंड आकारला जाणार आहे.

अलीकडेच दिल्ली-एनसीआर परिसरात झालेला हलका पाऊस आणि त्यानंतर वातावरणात झालेला बदल यामुळे प्रदूषण कमी होण्यास मदत झाली. पावसामुळे हवेत गारवा निर्माण झाला, तर वाऱ्याचा वेग वाढल्याने वातावरणातील प्रदूषक कणांचे विखुरणे अधिक प्रभावीपणे झाले. परिणामी हवेच्या गुणवत्तेत सुधारणा होऊन एक्यूआयचा स्तर खाली आला.

मात्र, हवामानातील या सुधारणेमुळे प्रदूषणाची समस्या कायमची संपली असे मानता येणार नाही, असा इशारा हवामानतज्ज्ञांनी दिला आहे. आगामी काळात थंडीचा कडाका वाढून तापमानात घट झाल्यास वातावरणातील प्रदूषक कणांचे प्रमाण पुन्हा वाढण्याची शक्यता आहे. हिवाळ्यात कमी तापमानामुळे प्रदूषक घटक हवेत अधिक काळ टिकून राहू शकतात. त्यामुळे येत्या काही दिवसांत दिल्ली-एनसीआरमधील हवेची गुणवत्ता पुन्हा खालावण्याची शक्यता हवामान विभागाने व्यक्त केली आहे. त्यामुळे ग्रॅप-३ चे निर्बंध हटवण्यात आले असले, तरी प्रदूषण नियंत्रणासाठी नागरिकांनी आणि संबंधित यंत्रणांनी खबरदारी घेणे आवश्यक ठरणार आहे.