शेन्झेन,
a-historic-meeting चीनमधील शेन्झेन येथे होणाऱ्या एपेक शिखर परिषदेत अमेरिका, रशिया आणि चीन या तीन प्रमुख अण्वस्त्रधारी देशांच्या राष्ट्रप्रमुखांची भेट चर्चेचा विषय ठरली आहे. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प, चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग आणि रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन हे तिन्ही नेते गुरुवारी त्रिपक्षीय चर्चेसाठी एकत्र येणार आहेत. दुसऱ्या महायुद्धानंतर प्रथमच या तीन महासत्तांचे प्रमुख एकाच व्यासपीठावर येत असल्याने या बैठकीकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.
या महत्त्वपूर्ण भेटीपूर्वी तिन्ही नेत्यांनी रेड कार्पेटवर एकमेकांची भेट घेतली आणि छायाचित्रांसाठी एकत्र उपस्थिती दर्शवली. विशेष म्हणजे, चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी प्रोटोकॉल बाजूला ठेवत स्वतः शेन्झेन विमानतळावर जाऊन ट्रम्प यांचे आलिंगन देत स्वागत केले. या घडामोडींमुळे बैठकीचे राजनैतिक महत्त्व अधिकच वाढले आहे.
जागतिक तणाव कमी करण्यासाठी महत्त्वाची चर्चा
तिन्ही नेत्यांमधील ही बैठक सुमारे एक तास चालण्याची अपेक्षा आहे. यातून कोणताही मोठा लेखी करार होण्याची शक्यता कमी असली, तरी महासत्तांचे प्रमुख एकत्र येणे हा जागतिक तणाव कमी करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा संकेत मानला जात आहे. सध्या अमेरिका इराणसोबतच्या युद्धजन्य परिस्थितीत गुंतलेली आहे. त्याचवेळी ट्रम्प रशिया आणि युक्रेन यांच्यातील युद्ध संपवण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. त्यामुळे या बैठकीत या दोन्ही मुद्द्यांवर चर्चा होण्याची शक्यता आहे. याशिवाय ट्रम्प आणि शी जिनपिंग यांच्यात दुर्मिळ मृदा धातू, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि व्यापारविषयक प्रश्नांवर स्वतंत्र चर्चा होणार आहे.
बैठकीला 'याल्टा २.०' नाव का?
या त्रिपक्षीय चर्चेची तुलना १९४५ मध्ये झालेल्या याल्टा परिषदेशी केली जात आहे. त्यामुळे या बैठकीला 'याल्टा २.०' असे संबोधले जात आहे. दुसऱ्या महायुद्धाच्या अखेरच्या टप्प्यात ४ ते ११ फेब्रुवारी १९४५ या कालावधीत याल्टा परिषद पार पडली होती. त्यावेळी अमेरिकेचे अध्यक्ष फ्रँकलिन डी. रुझवेल्ट, ब्रिटनचे पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल आणि सोव्हिएत संघाचे नेते जोसेफ स्टॅलिन हे तीन प्रमुख नेते एकत्र आले होते. या परिषदेत जर्मनी आणि बर्लिनचे विभाजन, युरोपमधील प्रभावक्षेत्रांची निश्चिती आणि संयुक्त राष्ट्रांची स्थापना यासारख्या महत्त्वाच्या विषयांवर सहमती झाली होती. त्याच पार्श्वभूमीवर सध्याच्या बैठकीकडे भविष्यातील जागतिक राजकारणाची दिशा ठरवणारी चर्चा म्हणून पाहिले जात आहे.
अण्वस्त्र नियंत्रण आणि व्यापारावर भर
अमेरिका, रशिया आणि चीन या तीन देशांकडे जगातील ९० टक्क्यांहून अधिक अण्वस्त्रे आहेत. त्यामुळे अण्वस्त्रांची स्पर्धा रोखणे आणि जागतिक सामरिक स्थिरता राखणे हा या चर्चेतील प्रमुख मुद्दा असण्याची शक्यता आहे. यासाठी नवीन त्रिपक्षीय चौकट उभारण्याबाबत प्राथमिक चर्चा होऊ शकते. शेन्झेन हे चीनचे प्रमुख तंत्रज्ञान केंद्र असल्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा लष्करी वापर आणि प्रगत सेमीकंडक्टर चिप्सवरील अमेरिकेचे निर्बंध हे मुद्देही चर्चेत येण्याची शक्यता आहे. चीन आणि रशिया या दोन्ही देशांनी अमेरिकेच्या आर्थिक निर्बंधांसह शुल्क धोरणांवर टीका केली आहे. त्यामुळे व्यापारातील तणाव कमी करणे आणि परस्पर संबंध स्थिर ठेवणे यावरही नेत्यांचा भर राहू शकतो. इराणसोबतचे अमेरिकेचे संबंध आणि रशिया-युक्रेन युद्ध हे विषयदेखील चर्चेच्या केंद्रस्थानी राहण्याची शक्यता आहे.
'अणुनिःशस्त्रीकरणावर चर्चा करणार' : ट्रम्प
चीनला रवाना होण्यापूर्वी डोनाल्ड ट्रम्प यांनी बैठकीतील संभाव्य विषयांबाबत भूमिका स्पष्ट केली होती. अणुनिःशस्त्रीकरणावर चर्चा करणार असल्याचे सांगताना त्यांनी हा विषय अत्यंत कठीण असल्याचे नमूद केले. जगात इतरही अण्वस्त्रधारी देश असताना केवळ आपली अण्वस्त्रे नष्ट करण्याचा निर्णय घेणे सोपे नसल्याचे त्यांनी म्हटले. यासोबतच इराणच्या मुद्द्यावरही चर्चा होणार असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
पुतिन यांच्यासाठी जागतिक स्तरावर महत्त्वाची संधी
या बैठकीतील पुतिन यांचा सहभाग रशियाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा मानला जात आहे. युक्रेन युद्धानंतर पाश्चात्य देशांनी रशियाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एकाकी पाडण्याचे प्रयत्न केले आहेत. अशा परिस्थितीत अमेरिका आणि चीनच्या प्रमुखांसोबत एकाच मंचावर उपस्थित राहून रशियाची जागतिक शक्ती म्हणून प्रतिमा मांडण्याची संधी पुतिन यांना मिळणार आहे.
तसेच युक्रेन युद्धाच्या मुद्द्यावर अमेरिकेवर दबाव आणण्यासाठीही ते या बैठकीचा उपयोग करू शकतात. मात्र, या घडामोडींमुळे युक्रेन आणि त्याच्या युरोपीय मित्रराष्ट्रांमध्ये चिंता निर्माण झाली आहे. अमेरिका आणि रशिया हे युक्रेनच्या भवितव्याबाबत असे निर्णय घेऊ शकतात, ज्यामध्ये युक्रेनची भूमिका दुर्लक्षित होण्याची शक्यता असल्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे या त्रिपक्षीय बैठकीतून जागतिक राजकारणात कोणते नवे समीकरण तयार होते, याकडे आंतरराष्ट्रीय समुदायाचे लक्ष लागले आहे.