string-bio-methane-technologyऔद्योगिक उत्पादनात आतापर्यंत इंधन आणि रसायने तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू आणि खनिजांचा वापर केला जातो. तथापि, जैवतंत्रज्ञानात ही प्रणाली बदलण्याची क्षमता आहे. या तंत्रज्ञानाद्वारे सूक्ष्मजीवांचा वापर करून वायूंचे उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतर केले जाऊ शकते. कर्नाटकची स्ट्रींग बायो ही क्षमता औद्योगिक स्तरावर प्रत्यक्षात आणण्यासाठी कार्यरत आहे. २०१३ मध्ये डॉ. एझिल सुब्बियन आणि त्यांचे पती विनोद कुमार यांनी स्थापन केलेल्या या कंपनीचे मुख्य तंत्रज्ञान मिथेनसारख्या वायूंचा कच्चा माल म्हणून वापर करते. यात विशेष सूक्ष्मजीवांचा वापर करून नियंत्रित वातावरणात किण्वन केले जाते. हे सूक्ष्मजीव त्यांच्या वाढीसाठी मिथेनमधील कार्बनचा वापर करतात. या प्रक्रियेद्वारे प्रथिने आणि इतर उपयुक्त जैविक सामग्री तयार केली जाऊ शकते.
कंपनीने या तंत्रज्ञानाला ‘स्ट्रींग इंटिग्रेटेड मिथेन प्लॅटफॉर्म’ असे नाव दिले आहे. या तंत्रज्ञानाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, ते औद्योगिक उत्सर्जन किंवा ऊर्जा उत्पादनाशी संबंधित वायूंचा वापर करते. कंपनी त्यांना उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतरित करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. यामुळे अन्न, पशु पोषण, कृषी आणि विशेष औद्योगिक उत्पादनांच्या निर्मितीसाठी नवीन पर्याय विकसित होऊ शकतात.
स्ट्रींग बायोच्या कृषी युनिटनुसार, बंगळुरूजवळ सुमारे २.२ लाख चौरस फूट जमिनीवर एक गॅस फर्मेंटेशन प्लांट उभारण्यात आला आहे. कंपनीच्या सार्वजनिक निवेदनांनुसार १५ हून अधिक उत्पादने विकसित केली जाणार आहेत. प्रयोगशाळेत विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानाला मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनात रूपांतरित करण्याच्या दिशेने हा प्लांट एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. कंपनीचा उद्देश केवळ तंत्रज्ञान विकसित करणे नाही, तर ते व्यावसायिकदृष्ट्या व्यवहार्य बनवणे हा देखील आहे.
कृषी क्षेत्रात कंपनी सूक्ष्मजीव-आधारित उत्पादने विकसित करीत आहे, जी वनस्पतींची वाढ आणि जमिनीची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत करू शकतात. पशु पोषणात मिथेनपासून तयार होणारी प्रथिने पारंपरिक प्रथिनांच्या स्रोतांना पर्याय म्हणून उपयुक्त ठरू शकतात. अन्न आणि वैयक्तिक काळजी उत्पादनांमध्येही जैव-आधारित सामग्रीमध्ये क्षमता आहे. तथापि, या उत्पादनांची उपयुक्तता आणि परिणामकारकता वैज्ञानिक चाचणी आणि नियामक मानकांच्या आधारे तपासली पाहिजे. कमी खर्चात हे तंत्रज्ञान शाश्वतपणे तैनात करणे, हे कंपनीपुढील सर्वांत मोठे आव्हान आहे.
प्रयोगशाळेतील यशस्वी किण्वन प्रक्रिया मोठ्या संयंत्रात पुन्हा तयार करणे सोपे नसते. सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता टिकवून ठेवणे, वायूचा नियमित पुरवठा, तापमान आणि पोषण नियंत्रित करणे आणि तयार झालेले उत्पादन वेगळे करणे या सर्वांसाठी विशेष काळजी घेणे आवश्यक असते. कोणत्याही एका टप्प्यावर अपयश आल्यास त्याचा परिणाम उत्पादनाच्या गुणवत्तेवर आणि खर्चावर होऊ शकतो.
पर्यावरणाच्या दृष्टिकोनातूनही हे तंत्रज्ञान महत्त्वाचे आहे. मिथेन हा एक शक्तिशाली हरितगृह वायू आहे. वातावरणात सोडण्यापूर्वी जर त्याचे उपयुक्त उत्पादनांमध्ये रूपांतर केले गेले, तर त्यामुळे उत्सर्जन कमी होण्यास मदत होऊ शकते. तथापि, त्याचे खरे फायदे वायू कोठून मिळवला जातो, उत्पादनासाठी किती ऊर्जा वापरली जाते आणि तयार झालेले उत्पादन वापरल्यानंतर कार्बनचे काय होते, यावर अवलंबून असतील. त्यामुळे स्वतंत्र पर्यावरणीय मूल्यांकन आवश्यक आहे.
स्ट्रींग बायो भारतात जैव-उत्पादनाच्या क्षमतेचे औद्योगिकीकरण करण्यासाठी प्रयत्नशील आहे. जर कंपनी आपले तंत्रज्ञान मोठ्या प्रमाणावर आर्थिकदृष्ट्या स्पर्धात्मक आणि विश्वसनीय बनवू शकली, तर ते कृषी, पशु पोषण आणि रासायनिक उद्योगांमध्ये नवीन पर्याय खुले करू शकते. त्याचे यश वैज्ञानिक नवोपक्रम, उत्पादन खर्च, गुणवत्ता आणि वास्तविक बाजारपेठेतील मागणी यांवर अवलंबून असेल.