मुंबई
bird flu vaccine बर्ड फ्लूच्या H5N1 विषाणूमुळे देशातील पोल्ट्री उद्योगाला वारंवार मोठा आर्थिक फटका बसत असतो. या संसर्गामुळे लाखो कोंबड्यांचा मृत्यू होण्याच्या घटना घडल्या आहेत. या पार्श्वभूमीवर भारतीय शास्त्रज्ञांनी महत्त्वपूर्ण यश मिळवले असून, H5N1 विषाणूविरोधात देशातील पहिली स्वदेशी लस विकसित केली आहे. या लसीचे अनावरण मंगळवारी भोपाळ येथे करण्यात आले. विशेष म्हणजे, या लसीच्या एका डोसची किंमत केवळ एक ते दोन रुपये असणार आहे. त्यामुळे कुक्कुटपालन व्यावसायिक आणि शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे.

भारतीय कृषी संशोधन परिषद अर्थात ICAR अंतर्गत कार्यरत असलेल्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हाय सिक्युरिटी अॅनिमल डिसीजेस (NIHSAD) येथील शास्त्रज्ञांनी या लसीची निर्मिती केली आहे. NIHSAD मधील एका शास्त्रज्ञाने दिलेल्या माहितीनुसार, प्रति डोस एक ते दोन रुपये किंमत असलेली ही लस बर्ड फ्लूच्या या विशिष्ट प्रकाराविरोधातील जगातील पहिली लस आहे. या संशोधनामुळे पोल्ट्री क्षेत्रातील रोगप्रतिबंधक उपाय अधिक सक्षम होण्यास मदत होईल. तसेच कुक्कुटपालनावर अवलंबून असलेल्या लाखो शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेचे संरक्षण करण्याबरोबरच प्राण्यांच्या आजारांमुळे होणारे मोठे आर्थिक नुकसान टाळण्यासही हातभार लागेल.
या लसीच्या निर्मितीसाठी शास्त्रज्ञांनी घेतलेल्या मेहनतीचे ग्रामीण विकास मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी कौतुक केले. ज्या संस्थेत आणि ठिकाणी हे महत्त्वपूर्ण संशोधन पूर्ण झाले, त्याच ठिकाणी संशोधकांचा गौरव होणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी यावेळी नमूद केले.
लस विकसित करण्याच्या संपूर्ण प्रक्रियेदरम्यान संशोधकांना अत्यंत कडक जैवसुरक्षा नियमांचे पालन करावे लागले. प्रयोगशाळेत प्रवेश करण्यापूर्वी तसेच बाहेर आल्यानंतर विशेष निर्जंतुकीकरण प्रक्रिया पूर्ण करणे बंधनकारक होते. दररोज अंघोळीसाठी जवळपास १२० लिटर पाण्याचा वापर करावा लागत होता. संशोधनाच्या काळात शास्त्रज्ञांना स्वतःच्या घरी पाळीव प्राणी ठेवण्यासही मनाई करण्यात आली होती. संसर्गाचा धोका टाळण्यासाठी आणि संशोधन सुरक्षितपणे पूर्ण करण्यासाठी हे निर्बंध पाळण्यात आले.
भारतात बर्ड फ्लूचा पहिला उद्रेक २००६ मध्ये महाराष्ट्रातील नवापूर येथे नोंदवण्यात आला होता. या घटनेत जवळपास १० लाख कोंबड्यांचा मृत्यू झाला होता. संसर्गाचा प्रसार रोखण्यासाठी बाधित परिसरातील अनेक किलोमीटरच्या क्षेत्रात लाखो पक्ष्यांना मारून त्यांची विल्हेवाट जमिनीत पुरून लावण्याच्या स्वरूपात करण्यात आली होती. त्यानंतर देशात बर्ड फ्लूचे ५०० हून अधिक उद्रेक झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे या रोगावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी प्रभावी प्रतिबंधात्मक उपायांची गरज सातत्याने जाणवत होती.
बर्ड फ्लूच्या प्रादुर्भावामुळे भारतीय पोल्ट्री उद्योगाला मोठे नुकसान सहन करावे लागले आहे. २०२१ मध्ये या आजारामुळे सुमारे नऊ लाख कोंबड्यांचा मृत्यू झाला होता, तर यावर्षी आणखी दोन लाख पक्ष्यांना जीव गमवावा लागला आहे. H5N1 विषाणूचा संसर्ग केवळ पक्ष्यांपुरता मर्यादित न राहता सस्तन प्राणी आणि मानवांमध्येही होण्याचा धोका असल्याने या रोगाचे नियंत्रण अधिक महत्त्वाचे ठरते. अशा परिस्थितीत कमी किमतीची स्वदेशी लस उपलब्ध होणे ही पोल्ट्री उद्योगासाठी महत्त्वाची घडामोड मानली जात आहे.