इस्लामिक कट्टरतावाद्यांनाही रवींद्रनाथ टागोरांचा द्वेष

bangladesh-tagore-debateबांगलादेशात रवींद्रनाथ टागोरांना निर्दयी जमीनदार, मुस्लीमविरोधी आणि झिओनिस्ट असे लेबल लावण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. १९०५ च्या अलिप्त आंदोलनापासून ते ‘अमर शोनार बांग्ला’ पर्यंत-कट्टरतावादी भारत आणि हिंदू संस्कृतीचा द्वेष का करीत आहेत?

भारताचे रवींद्रनाथ टागोर हे कोणत्याही भौगोलिक सीमेने बांधलेले नाहीत, विशेषतः जर आपण बंगालबद्दल बोललो तर. अमर शोनार बांगला लिहिताना त्यांनी पूर्व किंवा पश्चिम बांगलादेशाचा विचार केला नसता. त्यांच्या आयुष्यात फक्त बंगाल होता. त्यांना फक्त बंगाल हवा होता. पण एके दिवशी बंगालची धार्मिक धर्तीवर फाळणी होईल, हे त्यांना माहीत नव्हते आणि जेव्हा ते विभाजित होईल, तेव्हा ते त्यांच्याच भूमीत मुस्लिमविरोधी सिद्ध होतील.

 

 

२०२४ साली शेख हसीना सरकार गेल्यापासून गुरू रवींद्रनाथ टागोर यांच्यावर बांगलादेशात हल्ले सुरूच आहेत. अवामी लीगच्या राजवटीत रवींद्रनाथ टागोरांना खूप आदर दिला जात होता आणि बांगलादेशचा अविभाज्य भागही मानला जात होता, त्यामुळेच शेख हसीना यांना फॅसिस्ट म्हणणाऱ्या लोकांनी रवींद्रनाथ टागोरांनाही फॅसिस्ट या वर्गात टाकायला सुरुवात केली आहे.

२०२४ मध्ये सुरू झालेली विद्यार्थी चळवळ रवींद्रनाथ टागोरांच्या भूमिकेवरही प्रश्न उपस्थित करीत आहे. आता तिथे रवींद्रनाथ टागोरांवर सातत्याने हल्ले होत आहेत. तथाकथित क्रांतीनंतर काही दिवसांनी जमात-ए-इस्लामीच्या माजी अमिराचा मुलगा अब्दुल्ला हिल अमान आझमीसारख्या काही गटांनी आणि कट्टरपंथी विचारवंतांनी अमर शोनार बांगला हे राष्ट्रगीत भारताने लादले असल्याने ते बदलण्याची मागणी केली होती. तथापि, त्या वेळी या योजनेवर चर्चा झाली नाही, कारण बांगलादेशला शैक्षणिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या गुरू रवींद्रनाथ टागोर यांच्याबद्दल खूप आदर होता. लोकांनी निषेध केला आणि सरकारने असे करण्याचा कोणताही हेतू नसल्याचे सांगितले. मात्र हळूहळू त्याला चर्चेत खलनायक बनवले जाऊ लागले. त्याला ऐतिहासिक खलनायक बनवले जात आहे, जो मुस्लिम विरोधी होता. मुस्लिम शेतकऱ्यांवर अत्याचार करणारा निर्दयी जमीनदार असे त्याचे वर्णन केले जात आहे.

ऑक्टोबर २०२६ मध्ये रवींद्रनाथ टागोरांबद्दल द्वेषाची शिखरे गाठली, जेव्हा ढाक्यातील भिंतींवर त्यांची चित्रे काळे करण्याचा प्रयत्न केला गेला. काय प्रयत्न केले, ते नुसतेच काळे झाले. मात्र, हा सगळा प्रकार करणाऱ्या टोळीतील सर्व सदस्यांना पोलिसांनी अटक केली. पण ते असे का करीत होते, हा सर्वांत मोठा प्रश्न आहे.

टागोर आणि टागोरांचे संगीत भारतीय लादलेले म्हणून पाहिले जाते. छायाचित्रांमध्ये त्यांच्यावर काजळी लादण्यात आली असली तरी ती काजळीपेक्षाही अधिक होती. किंबहुना, बांगलादेश अनेक वर्षांपासून ज्या अस्मितेच्या राजकारणाचा सामना करीत आहे, त्याचे ते बळी ठरत आहेत. तो गोंधळलेला आहे की, तो बंगाली आहे, बंगाली मुस्लिम आहे की फक्त मुस्लिम आहे?

 

जर तो बंगाली असेल, तर त्याला अमर शोनार बांगला गाण्यास हरकत नसावी किंवा या गाण्याचा गैरसमजही होऊ नये. तो रवींद्रनाथ संगीताचाही आदर करील आणि अभिमानाने गातील. जर तो स्वत:ला बंगाली मुस्लिम समजत असेल, तर त्याच्या मनात एक शंका निर्माण होईल की मी बंगाली हिंदूने लिहिलेले अमर शोनार बांगला का गाणार? पण यातही केवळ शंकाच निर्माण होईल, पण ज्याने हिंदूंसोबत राहणे स्वीकारले नाही आणि स्वत:चा वेगळा देश पाकिस्तान मागितला तो मुस्लिम म्हणून त्याने स्वत:ची संपूर्ण ओळख करून दिली, तर त्याच्या मनात रवींद्रनाथ टागोरांबद्दल कमालीचा द्वेष असेल, कारण त्याच्या मुळाशी भारताचा द्वेष आहे.

 

रवींद्रनाथांच्या द्वेषामागे हिंदू द्वेष

त्याचा गाभा हिंदूंबद्दलचा द्वेष आहे, हिंदूंसोबत राहू नये हा द्वेष आहे. आता ही भावना कमी झाल्यावर गुरुदेव अधिक कट्टरवाद्यांच्या निशाण्यावर येतात कारण त्यांनी ऐतिहासिक विघटनाला विरोध केला होता. रवींद्रनाथ टागोरांच्या अमर शोनार बांग्ला बांगलादेशात दररोज गुंजत राहण्याची कल्पना, ज्याला मुस्लिम कट्टरवादी त्यांच्या अस्मितेच्या राजकारणातील सर्वात मोठे आणि औपचारिक पाऊल मानतात आणि बांगलादेशचे अधिकृत राष्ट्रगीत आहेत, हे बांगलादेशच्या कट्टरवाद्यांना असह्य आहे.

कट्टरतावादी करतात भारताचा द्वेष

बांगलादेशातील कट्टरतावादी समुदायात भारताविषयी प्रचंड द्वेष आहे आणि तो द्वेष या कारणामुळे आहे की, मोठ्या कष्टाने ते भारतापासून वेगळे झाले आणि पाकिस्तानला ताब्यात घेतले आणि नंतर त्याच भारताच्या मदतीने शेख मुजीबुर रहमान यांनी त्यांना पाकिस्तानपासून वेगळे केले, जी त्यांची मूळ ओळख होती आणि त्यावर गुरू रवींद्रनाथ टागोरांचे अमर शोनार बांगला हे गाणे त्यांच्यावर लादले गेले, ते गाणे खरे तर मुस्लिम अस्मितेविरुद्ध लिहिले गेले.

 

अलीकडेच सेगुन बगीचा येथील शिल्पकला अकादमीच्या बाहेर रवींद्रनाथ टागोरांच्या नुकत्याच उभारलेल्या चित्राला काळे फासल्याप्रकरणी राष्ट्र संकल्प मंच नावाच्या युवा संघटनेच्या काही सदस्यांना अटक करण्यात आली होती. एका महिलेने भारतीय हल्ल्याचा निषेध म्हणून गटाच्या उद्देशाचे वर्णन केले. आणि टागोर हे भारतीय आयकॉन असल्याने त्यांना बांगलादेशच्या भिंतीवरून हटवले पाहिजे. मात्र, या घटनेनंतरही बांगलादेशात असे काही लोक आहेत जे रवींद्रनाथ टागोर आणि टागोर संगीताला आपले मानतात. त्याच दिवशी उडीची नावाच्या संस्थेचे काही लोक तेथे जमले आणि त्यांनी रवींद्रनाथ टागोरांचे एकला चलो रे गायले आणि जेव्हा संपूर्ण दृश्य फेसबुकवर अपलोड केले गेले, तेव्हा मीडियानुसार, त्यास आलेल्या चाळीस हजार प्रतिक्रियांपैकी ३८,००० हसत होत्या.

 

 

याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही

रवींद्रनाथ टागोरांबद्दल द्वेषाचे कारण म्हणजे काही कट्टरवादी शक्ती त्यांना झिओनिस्ट म्हणजेच ज्यू म्हणत आहेत आणि १९२५ आणि १९३० च्या त्याच्या जुन्या मुलाखतींच्या आधारे ती त्याला मुस्लिमविरोधी ठरवत आहे. तेल अवीव, इस्रायलमधील एका रस्त्याचे नाव टागोर स्ट्रीट का ठेवले आहे आणि जेरुसलेमच्या हिंदू विद्यापीठात त्यांचा पुतळा आहे, असा मुद्दाही ते उपस्थित करीत आहेत. पण जे लोक रवींद्रनाथ टागोरांना ज्यू म्हणतात, ते ज्यूंच्या संस्कृतीचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी केलेल्या स्तुतीच्या आधारे त्यांनी ज्यूंपेक्षा पॅलेस्टिनी अरबांच्या अधिकारांना प्राधान्य दिले याविषयी काहीही बोलत नाही. पण, या सोशल मीडियाच्या जमान्यात वस्तुस्थिती अर्धवट का मांडली जात आहे? हा सर्वांत मोठा प्रश्न आहे का? ही सर्व पावले बांगलादेशची धर्मनिरपेक्ष ओळख पुसून टाकण्याचे षडयंत्र आहे की हिंदू आणि भारताबद्दल द्वेष आहे? हे अजूनही अनुत्तरीत आहे.