तरुणांमध्येही हृदयविकाराचा धोका वाढतोय!
Total Views |
मुंबई
heart health सकाळी वर्तमानपत्र उघडल्यानंतर सर्वप्रथम नजरेस पडणाऱ्या निधनवार्तांमध्ये हल्ली तरुणांच्या मृत्यूच्या बातम्याही वारंवार वाचायला मिळतात. विशेषतः वयाच्या तिशी-चाळिशीत असलेल्या व्यक्तीचा हृदयविकाराच्या झटक्याने मृत्यू झाल्याची बातमी समोर आली की अनेकजण क्षणभर स्तब्ध होतात. कोणताही पूर्वीचा त्रास नसताना अचानक आलेल्या हृदयविकाराच्या झटक्याने तरुणाचा मृत्यू झाल्याचे समजल्यावर त्याच्या आई-वडिलांचा, पत्नीचा आणि कुटुंबीयांचा विचार मनात येतो. मात्र, काही वेळानंतर आपण ही घटना विसरून पुन्हा आपल्या दैनंदिन आयुष्यात व्यस्त होतो. परंतु, तरुण वयात वाढणाऱ्या हृदयविकाराच्या घटनांकडे गांभीर्याने पाहण्याची वेळ आता आली आहे.
जागतिक कीर्तीचे हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. नीतू मांडके यांनी हजारो रुग्णांना हृदयविकाराच्या संकटातून बाहेर काढले होते. मात्र, दुर्दैवाने त्यांनाही स्वतःचा जीव वाचवता आला नाही. तीन महिन्यांपूर्वी अहमदाबाद येथील तब्बल २० हजार हृदयशस्त्रक्रिया केलेल्या एका प्रसिद्ध हृदयरोगतज्ज्ञांचेही हृदयविकाराने निधन झाले. मागील महिन्यात २५ तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या एका परिसंवादात सहभागी झालेले छातीविकारतज्ज्ञ डॉक्टर वयाच्या पन्नाशीत निबंध सादर करून बाहेर पडत असतानाच हृदयविकाराच्या झटक्याने कोसळले. त्यांच्यासोबत उपस्थित असलेल्या २५ तज्ज्ञ डॉक्टरांनाही त्यांचे प्राण वाचवता आले नाहीत. मागील वर्षी कर्नाटकातील एका सुपरस्टारचेही वयाच्या चाळिशीत हृदयविकाराने निधन झाले. अशा घटना पाहता हृदयविकार हा केवळ वृद्धापकाळातील आजार राहिलेला नसून तरुणांसाठीही चिंतेचा विषय बनला आहे.
मानवी शरीरातील सर्वांत महत्त्वाच्या अवयवांपैकी हृदय हा एक प्रमुख अवयव आहे. मांसपेशींनी बनलेल्या या अवयवाचा आकार साधारणपणे आपल्या बंद मुठीएवढा असतो. हृदयाचे प्रतिमिनिट सरासरी ७२ वेळा आकुंचन आणि प्रसरण होते. त्यानुसार दिवसभरात साधारण एक लाख वेळा हृदयाचे ठोके पडतात. हृदयाचे कार्य सुरळीत सुरू असेपर्यंत शरीरातील रक्ताभिसरण व्यवस्थित चालते. हृदयाचे कार्य थांबल्यास जीवाला धोका निर्माण होतो. शरीराच्या प्रत्येक भागापर्यंत रक्त पोहोचवण्याचे महत्त्वपूर्ण काम हृदयामार्फत केले जाते. या रक्ताभिसरण प्रक्रियेत अडथळे निर्माण झाल्यास हृदयविकारासह अन्य गंभीर समस्या उद्भवू शकतात.
सध्याची बदललेली जीवनशैली हृदयविकाराच्या वाढत्या धोक्यामागील महत्त्वाचे कारण मानली जाते. व्यायामाचा अभाव, प्रदूषण, अन्नपदार्थांमधील भेसळ, कीटकनाशकांचा अतिरिक्त वापर, साखर आणि आयोडीनयुक्त मिठाचे अतिसेवन यामुळे आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यातच जंकफूड, चायनीज पदार्थ, पिझ्झा, बर्गर आणि बेकरी उत्पादनांच्या अतिसेवनामुळे आहारातील पोषणमूल्यांचे संतुलन बिघडते. काही जणांकडून जिममध्ये क्षमतेपेक्षा अधिक व्यायाम केला जातो. याचाही शरीरावर ताण येऊ शकतो.
दैनंदिन जीवनातील धावपळ, कामाचा ताण, अनियमित जेवणाच्या वेळा आणि पौष्टिक आहाराऐवजी मसालेदार तसेच अतिप्रक्रिया केलेल्या पदार्थांचे सेवन यामुळे आरोग्याच्या समस्या वाढू शकतात. शरीरातील चरबी आणि कोलेस्ट्रॉलचे प्रमाण वाढल्यास रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबीचे थर जमा होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे रक्तप्रवाहाला अडथळा निर्माण होतो. हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांमध्ये असा अडथळा निर्माण झाल्यास हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो. तर मेंदूला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळा निर्माण झाल्यास पक्षाघात अर्थात पॅरालिसिसचा धोका उद्भवू शकतो.
पूर्वी अशा समस्या प्रामुख्याने पन्नाशीनंतर दिसून येत असत. वय वाढल्यानंतर रक्तवाहिन्यांची लवचिकता कमी होणे आणि त्यामध्ये काठिण्य निर्माण होणे, ही त्यामागील प्रमुख कारणे होती. मात्र, बदलत्या जीवनशैलीमुळे आता तरुण वयातच हृदयविकार, मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबासारख्या समस्या उद्भवताना दिसत आहेत. योग्य आहार, नियमित व्यायाम आणि आरोग्यविषयक शिस्त पाळल्यास यांपैकी अनेक धोक्यांवर नियंत्रण मिळवणे शक्य आहे.
यासाठी पाश्चिमात्य जीवनशैलीचे अंधानुकरण करण्याऐवजी आपल्या भारतीय जीवनपद्धतीतील चांगल्या सवयी अंगीकारण्याची गरज आहे. केवळ आहारातच नव्हे, तर व्यायामाच्या पद्धतीतही पाश्चिमात्य संस्कृतीचे अनुकरण वाढले आहे. जिममधील व्यायामामुळे शरीरयष्टी आकर्षक आणि पिळदार बनू शकते. मात्र, क्षमतेपेक्षा अधिक व्यायाम करणे किंवा वैद्यकीय आणि आहारतज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाशिवाय अतिरिक्त प्रथिनांचे सेवन करणे आरोग्यासाठी योग्य ठरत नाही. व्यायामाची तीव्रता व्यक्तीच्या शारीरिक क्षमतेनुसार असणे महत्त्वाचे आहे.
भारतीय परंपरेतील योगासने, प्राणायाम, जोर आणि बैठका यांसारख्या व्यायामप्रकारांनाही दैनंदिन जीवनात स्थान दिले पाहिजे. नियमित योगाभ्यास आणि शारीरिक हालचालींमुळे शरीर निरोगी ठेवण्यास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर धूम्रपान आणि मद्यपानापासून दूर राहणेही आवश्यक आहे. सध्या धूम्रपानासोबत मद्यपानालाही सामाजिक प्रतिष्ठा मिळत असल्याचे चित्र दिसते. मात्र, या दोन्ही सवयी आरोग्यासाठी हानिकारक असून हृदयविकाराचा धोका वाढवू शकतात.
मधुमेह, उच्च रक्तदाब, रक्तातील कोलेस्ट्रॉलचे वाढलेले प्रमाण, शारीरिक श्रमांचा अभाव, मानसिक ताणतणाव आणि आनुवंशिकता हीदेखील हृदयविकाराची महत्त्वाची कारणे आहेत. याशिवाय स्वभावातील रागीटपणा, दिवसातील २४ तासांपैकी १८ ते २० तास कार्यालयीन कामकाजात घालवणे, अपुरी विश्रांती आणि झोपेचा अभाव यांचाही आरोग्यावर परिणाम होतो. जिभेचे चोचले पुरवण्यासाठी स्वादिष्ट पदार्थांचे आणि शीतपेयांचे अतिरिक्त सेवन केल्यानेही शरीराचे संतुलन बिघडू शकते.
हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यासाठी केवळ आजार उद्भवल्यानंतर उपचार घेण्यापेक्षा त्याआधीच प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. संतुलित आणि पौष्टिक आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, ताणतणावाचे व्यवस्थापन आणि वेळोवेळी आरोग्य तपासणी यांना दैनंदिन जीवनात महत्त्व दिले पाहिजे. आयुर्वेदातील आहार-विहार आणि दिनचर्येच्या तत्त्वांसह आधुनिक वैद्यकीय सल्ल्याचाही योग्य समन्वय साधणे गरजेचे आहे. विशेषतः छातीत दुखणे, धाप लागणे, अचानक घाम येणे किंवा अस्वस्थता जाणवणे यांसारखी लक्षणे दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष न करता तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. कारण हृदयाचे आरोग्य जपण्यासाठी जागरूकता, योग्य जीवनशैली आणि वेळेवर उपचार हेच सर्वांत महत्त्वाचे आहेत.
heart health सकाळी वर्तमानपत्र उघडल्यानंतर सर्वप्रथम नजरेस पडणाऱ्या निधनवार्तांमध्ये हल्ली तरुणांच्या मृत्यूच्या बातम्याही वारंवार वाचायला मिळतात. विशेषतः वयाच्या तिशी-चाळिशीत असलेल्या व्यक्तीचा हृदयविकाराच्या झटक्याने मृत्यू झाल्याची बातमी समोर आली की अनेकजण क्षणभर स्तब्ध होतात. कोणताही पूर्वीचा त्रास नसताना अचानक आलेल्या हृदयविकाराच्या झटक्याने तरुणाचा मृत्यू झाल्याचे समजल्यावर त्याच्या आई-वडिलांचा, पत्नीचा आणि कुटुंबीयांचा विचार मनात येतो. मात्र, काही वेळानंतर आपण ही घटना विसरून पुन्हा आपल्या दैनंदिन आयुष्यात व्यस्त होतो. परंतु, तरुण वयात वाढणाऱ्या हृदयविकाराच्या घटनांकडे गांभीर्याने पाहण्याची वेळ आता आली आहे.
जागतिक कीर्तीचे हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. नीतू मांडके यांनी हजारो रुग्णांना हृदयविकाराच्या संकटातून बाहेर काढले होते. मात्र, दुर्दैवाने त्यांनाही स्वतःचा जीव वाचवता आला नाही. तीन महिन्यांपूर्वी अहमदाबाद येथील तब्बल २० हजार हृदयशस्त्रक्रिया केलेल्या एका प्रसिद्ध हृदयरोगतज्ज्ञांचेही हृदयविकाराने निधन झाले. मागील महिन्यात २५ तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या एका परिसंवादात सहभागी झालेले छातीविकारतज्ज्ञ डॉक्टर वयाच्या पन्नाशीत निबंध सादर करून बाहेर पडत असतानाच हृदयविकाराच्या झटक्याने कोसळले. त्यांच्यासोबत उपस्थित असलेल्या २५ तज्ज्ञ डॉक्टरांनाही त्यांचे प्राण वाचवता आले नाहीत. मागील वर्षी कर्नाटकातील एका सुपरस्टारचेही वयाच्या चाळिशीत हृदयविकाराने निधन झाले. अशा घटना पाहता हृदयविकार हा केवळ वृद्धापकाळातील आजार राहिलेला नसून तरुणांसाठीही चिंतेचा विषय बनला आहे.
मानवी शरीरातील सर्वांत महत्त्वाच्या अवयवांपैकी हृदय हा एक प्रमुख अवयव आहे. मांसपेशींनी बनलेल्या या अवयवाचा आकार साधारणपणे आपल्या बंद मुठीएवढा असतो. हृदयाचे प्रतिमिनिट सरासरी ७२ वेळा आकुंचन आणि प्रसरण होते. त्यानुसार दिवसभरात साधारण एक लाख वेळा हृदयाचे ठोके पडतात. हृदयाचे कार्य सुरळीत सुरू असेपर्यंत शरीरातील रक्ताभिसरण व्यवस्थित चालते. हृदयाचे कार्य थांबल्यास जीवाला धोका निर्माण होतो. शरीराच्या प्रत्येक भागापर्यंत रक्त पोहोचवण्याचे महत्त्वपूर्ण काम हृदयामार्फत केले जाते. या रक्ताभिसरण प्रक्रियेत अडथळे निर्माण झाल्यास हृदयविकारासह अन्य गंभीर समस्या उद्भवू शकतात.
सध्याची बदललेली जीवनशैली हृदयविकाराच्या वाढत्या धोक्यामागील महत्त्वाचे कारण मानली जाते. व्यायामाचा अभाव, प्रदूषण, अन्नपदार्थांमधील भेसळ, कीटकनाशकांचा अतिरिक्त वापर, साखर आणि आयोडीनयुक्त मिठाचे अतिसेवन यामुळे आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यातच जंकफूड, चायनीज पदार्थ, पिझ्झा, बर्गर आणि बेकरी उत्पादनांच्या अतिसेवनामुळे आहारातील पोषणमूल्यांचे संतुलन बिघडते. काही जणांकडून जिममध्ये क्षमतेपेक्षा अधिक व्यायाम केला जातो. याचाही शरीरावर ताण येऊ शकतो.
दैनंदिन जीवनातील धावपळ, कामाचा ताण, अनियमित जेवणाच्या वेळा आणि पौष्टिक आहाराऐवजी मसालेदार तसेच अतिप्रक्रिया केलेल्या पदार्थांचे सेवन यामुळे आरोग्याच्या समस्या वाढू शकतात. शरीरातील चरबी आणि कोलेस्ट्रॉलचे प्रमाण वाढल्यास रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबीचे थर जमा होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे रक्तप्रवाहाला अडथळा निर्माण होतो. हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांमध्ये असा अडथळा निर्माण झाल्यास हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो. तर मेंदूला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळा निर्माण झाल्यास पक्षाघात अर्थात पॅरालिसिसचा धोका उद्भवू शकतो.
पूर्वी अशा समस्या प्रामुख्याने पन्नाशीनंतर दिसून येत असत. वय वाढल्यानंतर रक्तवाहिन्यांची लवचिकता कमी होणे आणि त्यामध्ये काठिण्य निर्माण होणे, ही त्यामागील प्रमुख कारणे होती. मात्र, बदलत्या जीवनशैलीमुळे आता तरुण वयातच हृदयविकार, मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबासारख्या समस्या उद्भवताना दिसत आहेत. योग्य आहार, नियमित व्यायाम आणि आरोग्यविषयक शिस्त पाळल्यास यांपैकी अनेक धोक्यांवर नियंत्रण मिळवणे शक्य आहे.
यासाठी पाश्चिमात्य जीवनशैलीचे अंधानुकरण करण्याऐवजी आपल्या भारतीय जीवनपद्धतीतील चांगल्या सवयी अंगीकारण्याची गरज आहे. केवळ आहारातच नव्हे, तर व्यायामाच्या पद्धतीतही पाश्चिमात्य संस्कृतीचे अनुकरण वाढले आहे. जिममधील व्यायामामुळे शरीरयष्टी आकर्षक आणि पिळदार बनू शकते. मात्र, क्षमतेपेक्षा अधिक व्यायाम करणे किंवा वैद्यकीय आणि आहारतज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाशिवाय अतिरिक्त प्रथिनांचे सेवन करणे आरोग्यासाठी योग्य ठरत नाही. व्यायामाची तीव्रता व्यक्तीच्या शारीरिक क्षमतेनुसार असणे महत्त्वाचे आहे.
भारतीय परंपरेतील योगासने, प्राणायाम, जोर आणि बैठका यांसारख्या व्यायामप्रकारांनाही दैनंदिन जीवनात स्थान दिले पाहिजे. नियमित योगाभ्यास आणि शारीरिक हालचालींमुळे शरीर निरोगी ठेवण्यास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर धूम्रपान आणि मद्यपानापासून दूर राहणेही आवश्यक आहे. सध्या धूम्रपानासोबत मद्यपानालाही सामाजिक प्रतिष्ठा मिळत असल्याचे चित्र दिसते. मात्र, या दोन्ही सवयी आरोग्यासाठी हानिकारक असून हृदयविकाराचा धोका वाढवू शकतात.
मधुमेह, उच्च रक्तदाब, रक्तातील कोलेस्ट्रॉलचे वाढलेले प्रमाण, शारीरिक श्रमांचा अभाव, मानसिक ताणतणाव आणि आनुवंशिकता हीदेखील हृदयविकाराची महत्त्वाची कारणे आहेत. याशिवाय स्वभावातील रागीटपणा, दिवसातील २४ तासांपैकी १८ ते २० तास कार्यालयीन कामकाजात घालवणे, अपुरी विश्रांती आणि झोपेचा अभाव यांचाही आरोग्यावर परिणाम होतो. जिभेचे चोचले पुरवण्यासाठी स्वादिष्ट पदार्थांचे आणि शीतपेयांचे अतिरिक्त सेवन केल्यानेही शरीराचे संतुलन बिघडू शकते.
हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यासाठी केवळ आजार उद्भवल्यानंतर उपचार घेण्यापेक्षा त्याआधीच प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. संतुलित आणि पौष्टिक आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, ताणतणावाचे व्यवस्थापन आणि वेळोवेळी आरोग्य तपासणी यांना दैनंदिन जीवनात महत्त्व दिले पाहिजे. आयुर्वेदातील आहार-विहार आणि दिनचर्येच्या तत्त्वांसह आधुनिक वैद्यकीय सल्ल्याचाही योग्य समन्वय साधणे गरजेचे आहे. विशेषतः छातीत दुखणे, धाप लागणे, अचानक घाम येणे किंवा अस्वस्थता जाणवणे यांसारखी लक्षणे दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष न करता तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. कारण हृदयाचे आरोग्य जपण्यासाठी जागरूकता, योग्य जीवनशैली आणि वेळेवर उपचार हेच सर्वांत महत्त्वाचे आहेत.