कौतुकास्पद ! डांगच्या तरुणाने जपले १३४ आदिवासी अंगाईगीते

Jitendra Gawli, गुजरात राज्यातील डांग जिल्हा हा आदिवासी संस्कृतीसाठी ओळखला जातो. या जिल्ह्यातील अहवा जवळच्या पीपल्यामल गावातील जितेंद्र गवळी यांनी पारंपरिक आदिवासी ‘हालारडा’ म्हणजेच अंगाईगीतांना जागतिक पातळीवर नेण्याचे मोलाचे कार्य केले आहे. वयाच्या ३४व्या वर्षी त्यांनी Children Research University (CRU) येथून पीएचडी पदवी संपादन करत दक्षिण गुजरातमधील आदिवासी लोरींचे दस्तऐवजीकरण करणारा महत्त्वपूर्ण प्रबंध सादर केला आहे.

 

 

जितेंद्र लहान असताना त्यांची आई सोमी गवळी त्यांना ‘हालारडा’ गाऊन झोपवत असे. त्या वेळी या पारंपरिक गीतांचा शैक्षणिक अभ्यास होईल, असे कुणालाही वाटले नव्हते. मात्र याच अंगाईगीतांनी त्यांच्या संशोधनाचा पाया घातला. त्यांनी दक्षिण गुजरातमधील नऊ वेगवेगळ्या आदिवासी बोलींमध्ये गायल्या जाणाऱ्या तब्बल १३४ लोरींचे संकलन, ध्वनिमुद्रण आणि अर्थस्पष्टीकरण केले आहे.

 

 

त्यांचे क्षेत्रीय संशोधन Jitendra Gawli, डांग, वलसाड, नवसारी, भरूच, तापी आणि नर्मदा या दुर्गम आदिवासी भागांपर्यंत पोहोचले. या सर्व लोरी त्यांनी गुजराती भाषेत अर्थासह सुसंगतपणे मांडल्या आहेत. विशेष म्हणजे, या बोलींना स्वतंत्र लिपी नसल्याने या लोरी पिढ्यान् पिढ्या केवळ मौखिक परंपरेतून पुढे जात होत्या. प्रथमच त्यांचे लेखी आणि ध्वनिमुद्रित स्वरूपात जतन झाले आहे.

या आदिवासी समाजात Jitendra Gawli, केवळ माताच नव्हे तर पुरुषही मुलांना अंगाईगीत म्हणतात. या गीतांमध्ये प्रेम, विनोद, शौर्यकथा, निसर्ग आणि कुटुंबीयांचे संदर्भ आढळतात. त्यामुळे बालकाला आपल्या परिसराची आणि संस्कृतीची जाणीव लहानपणापासूनच होते. काही लोरी खेळकर तर काही हलक्या भीतीच्या छटांनी मुलांना अलगद झोपवणाऱ्या असतात.जितेंद्र यांच्या मार्गदर्शकांनी सांगितले की, आदिवासी संस्कृतीवर यापूर्वी संशोधन झाले असले तरी प्रत्येक लोरीचे सखोल विश्लेषण करून तिच्या संदर्भांसह मांडणी करण्याचे काम विशेष ठरते. त्यांच्या अभ्यासानुसार अंगाईगीतांचा बालकांच्या मेंदूच्या विकासावर सकारात्मक परिणाम होतो. आवाजांची ओळख, शब्दांचे आकलन आणि सुर-तालाची जाण विकसित होण्यास या लोरी उपयुक्त ठरतात.जितेंद्र यांचे आई-वडील अशिक्षित असून शेती करून उदरनिर्वाह करतात. आर्थिक अडचणी असूनही त्यांनी मुलाचे शिक्षण कधी खंडित होऊ दिले नाही. आज गावातील एकमेव पीएचडीधारक म्हणून जितेंद्र गवळी संपूर्ण परिसरासाठी अभिमानाचा विषय ठरले आहेत. स्वतः जितेंद्र सांगतात की, या लोरी जतन करण्यासाठी त्यांनी अनेक गावांत जाऊन कुटुंबांसोबत तासन् तास संवाद साधला, त्यांच्या कथा समजून घेतल्या आणि प्रत्येक गीताचा संदर्भ नोंदवला.आदिवासी मौखिक परंपरेचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण करून जितेंद्र गवळी यांनी केवळ शैक्षणिक यश संपादन केले नाही, तर एक सांस्कृतिक वारसाही पुढील पिढ्यांसाठी जतन केला आहे.