भारताचा स्वदेशी GPS 'नाविक' संकटात; फक्त ३ उपग्रह कार्यरत, लष्करासाठी धोका

gps navik भारताची स्वदेशी नेव्हिगेशन प्रणाली 'नाविक' गंभीर संकटात आहे. ११ उपग्रहांपैकी सध्या फक्त ३च कार्यरत आहेत. यापैकी एक उपग्रह १० वर्षांपेक्षा जुना असून तो कधीही निकामी होऊ शकतो. नेव्हिगेशनसाठी किमान ४ उपग्रहांची आवश्यकता असते, पण सध्या फक्त ३ कार्यरत असल्यामुळे लष्कराचे क्षेपणास्त्र मार्गदर्शन, जहाज व विमानांचे स्थान आणि अचूक हल्ल्याची क्षमता मोठे धोके सामोरे येऊ शकतात.

 

 

 

 

१९९९ च्या कारगिल युद्धादरम्यान अमेरिकेने भारताला अचूक GPS माहिती देण्यास नकार दिला होता. यामुळे भारतीय सैन्याला उंच हिमालयी शिखरांवर नेव्हिगेट करणे व अचूक हल्ले करणे कठीण झाले. या समस्येवर मात करण्यासाठी भारत सरकारने स्वदेशी नेव्हिगेशन प्रणाली विकसित करण्याचा निर्णय घेतला.

इस्रोने २०१३ ते २०१८ दरम्यान IRNSS (आयआरएनएसएस) उपग्रह प्रक्षेपित केले, जे नंतर NavIC म्हणून ओळखले गेले. हे भारत व त्याच्या १५०० किलोमीटर त्रिज्येत नेव्हिगेशन, स्थान आणि वेळेची सेवा पुरवते.

इस्रोने पहिले नऊ उपग्रह प्रक्षेपित केले, त्यापैकी आठ अवकाशात पोहोचले. पण पाच उपग्रहांवरील अणु घड्याळे अयशस्वी झाल्यामुळे ते उपग्रह नेव्हिगेशनसाठी उपयुक्त राहिले नाहीत. सध्या फक्त IRNSS-1B, 1F, 1I उपग्रह कार्यरत आहेत. 1B हे ११ वर्ष जुने असून 1F वरील अणु घड्याळ नुकतेच अयशस्वी झाले, त्यामुळे ते फक्त संदेश सेवा पुरवेल; नेव्हिगेशन नाही. याचा अर्थ फक्त दोन उपग्रहच पूर्ण कार्यक्षम आहेत.

इस्रोने दुसऱ्या पिढीचे NVS उपग्रह लाँच केले. NVS-01 मे 2023 मध्ये यशस्वी झाले, पण NVS-02 जानेवारी 2025 मध्ये चुकीच्या कक्षेत अडकले. इस्रोला ५ NVS उपग्रहांची आवश्यकता आहे, पण सध्या फक्त एकच कार्यरत आहे.

अमेरिकेचे GPS नेहमी ३० उपग्रह राखते, चीनचे बीडो ३५ उपग्रहांसह कार्यरत आहे. भारताचे NavIC, जे किमान ४ उपग्रहांवर चालायला हवे होते, सध्या फक्त ३ उपग्रहांवर अवलंबून आहे. त्यामुळे भारताला युद्ध किंवा संकटाच्या परिस्थितीत परदेशी GPS प्रणालीवर अवलंबून राहावे लागेल, ज्यामुळे राष्ट्रीय सुरक्षा धोक्यात येऊ शकते.

नाविक पूर्णपणे अपयशी झाल्यास परदेशी GPS प्रणालीवर अवलंबून राहावे लागेल.

इस्रो आता शक्य तितक्या लवकर NVS-03 आणि उर्वरित उपग्रह प्रक्षेपित करण्यासाठी काम करत आहे.gps navik तरीही, सध्या NavIC ची स्थिती गंभीर आहे आणि सरकार व इस्रोने यावर त्वरित उपाययोजना करणे गरजेचे आहे, अन्यथा युद्ध किंवा आणखी संकटाच्या वेळी मोठे नुकसान होऊ शकते.