नितीश युगाचा अंत? पूर्ण बहुमत नसलेले दीर्घकाळ मुख्यमंत्री असलेले, आता राज्यसभेत जाणार

end-of-nitish-kumar-era : नितीशकुमारांचा काळ संपला का? नितीशकुमार यांनी राज्यसभेसाठी उमेदवारी अर्ज दाखल केल्यानंतर हा प्रश्न अपरिहार्य झाला आहे आणि बिहारच्या नवीन मुख्यमंत्र्यांच्या नावाबाबत चर्चा तीव्र झाली आहे. बिहारमध्ये आता भाजपला मुख्यमंत्री मिळेल असे मानले जाते. दरम्यान, उपमुख्यमंत्रीपदासाठी नितीशकुमार यांचे पुत्र निशांत यांचे नाव चर्चेत आहे. नितीशकुमार यांचा राज्यसभेतील प्रवेश हा बिहारच्या राजकारणातील नितीश युगाचा शेवट मानला जात आहे.

 

 

 

 

 

 

खरोखर, नितीशकुमार हे इतिहासात एक चतुर राजकारणी म्हणून नोंदवले जातील जे बिहारचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांच्या सर्व पूर्वसुरींना मागे टाकण्यात यशस्वी झाले, जरी त्यांचा पक्ष, जनता दल युनायटेड (जेडीयू) ने कधीही विधानसभेत पूर्ण बहुमत मिळवले नाही. विडंबन म्हणजे, त्यांचे काही कट्टर समर्थक त्यांना "न्यायालयीन कारस्थानाचा" बळी मानतात, तर विरोधक म्हणतात की संधीसाधूपणामुळे त्यांना या पदावर पोहोचवले.

 

 

 

समाज कल्याण मंत्री आणि ज्येष्ठ जेडीयू नेते मदन साहनी यांच्या टिप्पण्यांवरून जनता दल युनायटेडमधील भावनांचा अंदाज लावता येतो. "जे घडत आहे ते पाहून आम्हाला धक्का बसला आहे. हा नितीशकुमारांचा स्वतःचा निर्णय असू शकतो यावर विश्वास ठेवणे कठीण आहे," असे साहनी म्हणाले. ते पुढे म्हणाले की, नितीशकुमार यांची "लोकसभा, राज्यसभा आणि विधानसभा या तिन्ही सभागृहांचे सदस्य होण्याची दीर्घकाळची इच्छा होती" हे जाणून त्यांना आश्चर्य वाटले, जी ते चालू द्वैवार्षिक निवडणुकीत राज्यसभा सदस्य बनून पूर्ण करण्याचा मानस बाळगतात.

 

 

 

या निर्णयावर पक्षात व्यापक नाराजी आहे. मुख्यमंत्र्यांच्या अधिकृत निवासस्थानाजवळ जाण्यापासून पोलिसांनी रोखल्यानंतर जेडीयू कार्यकर्त्यांनी पक्ष कार्यालयाची तोडफोड करून आपला संताप व्यक्त केला. दिवंगत सुशील कुमार मोदींसह काही भाजप चाहत्यांनी एकेकाळी "संभाव्य पंतप्रधानपदाचे उमेदवार" मानलेले त्यांचे नेते असे "अपमानजनक प्रस्थान" स्वीकारू शकतात यावर ते विश्वास ठेवण्यास तयार नाहीत.

 

राजदचे कार्यकारी अध्यक्ष आणि विरोधी पक्षनेते तेजस्वी यादव म्हणाले, "भाजपने बिहारमध्ये महाराष्ट्रासारखा खेळ खेळला आहे. पण यासाठी स्वतः नितीश कुमार जबाबदार आहेत. आमच्यासोबत युती असताना, जास्त आमदार असूनही आम्ही त्यांना मुख्यमंत्री म्हणून पाठिंबा दिला, परंतु त्यांनी आम्हाला दोनदा सोडले."

 

नितीश कुमार यांच्याकडे अनेक कामगिरी आहेत. त्यांनी १९७० च्या दशकात अभियांत्रिकीचा विद्यार्थी म्हणून राजकीय कारकिर्द सुरू केली आणि समाजवादी नेते जयप्रकाश नारायण यांच्या नेतृत्वाखालील जेपी चळवळीने त्यांच्या राजकीय प्रवासाचा पाया घातला. १९८५ मध्ये त्यांनी त्यांच्या गृह जिल्ह्यातील नालंदा येथील हरनौत विधानसभा जागा जिंकून त्यांना पहिले निवडणूक यश मिळाले. चार वर्षांनंतर, ते संसदेत दाखल झाले आणि बारह लोकसभा मतदारसंघातून खासदार झाले. मंडल आयोगानंतर उदयास आलेल्या मागासवर्गीयांच्या राजकीय उदयामुळे त्यांना व्ही.पी. सिंह यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारमध्ये मंत्री बनवण्यात आले.

 

 

 

१९९५ मध्ये नितीश कुमार जनता दलापासून वेगळे झाले. त्यांनी जॉर्ज फर्नांडिस यांच्या मदतीने समता पार्टीची स्थापना केली. त्यांनी १९९६ च्या लोकसभा निवडणुका भाजपचे सहयोगी म्हणून लढवल्या. भाजपशी असलेल्या त्यांच्या सततच्या संबंधांमुळे त्यांना अटलबिहारी वाजपेयी सरकारमध्ये कॅबिनेट पद मिळाले. २००० मध्ये बिहारच्या त्रिशंकू विधानसभेनंतर वाजपेयींनी मुख्यमंत्रीपदाच्या प्रयत्नात त्यांना पाठिंबा दिला. एक कुशल रणनीतीकार म्हणून, कुमार यांनी ज्येष्ठ जनता दल नेते शरद यादव यांना एकत्र येण्यास राजी केले, ज्यांचे लालू प्रसाद यांच्याशी संबंध बिघडले होते. यामुळे जनता दल युनायटेडची स्थापना झाली.

 

भाजपला बिहारमध्ये "उच्च जातींचा पक्ष" म्हणून पाहिले जात होते आणि हे लक्षात घेऊन, भाजपने जेडीयूला काही राजकीय आधार दिला. २००५ च्या दोन्ही विधानसभा निवडणुकांमध्ये, जेडीयूने भाजपपेक्षा जास्त जागा लढवल्या आणि नोव्हेंबर २००५ च्या निवडणुकीत एनडीएने निर्णायक विजय मिळवला. त्यानंतर, नितीश कुमार यांनी मागे वळून पाहिले नाही.

 

 

 

नीतीश यांचे टीकाकार देखील हे मान्य करतात की त्यांचा प्रशासन रेकॉर्ड त्यांच्या पूर्वसुरींपेक्षा चांगला आहे. यामुळे २०२० च्या विधानसभा निवडणुकीत जेडीयू-भाजप युतीच्या प्रभावी कामगिरीला हातभार लागला, त्यांनी २४३ पैकी २०६ जागा जिंकल्या. राष्ट्रीय राजकारणात होत असलेल्या बदलांमध्ये, नितीश कुमार यांना कधीकधी नरेंद्र मोदींचा संभाव्य पर्याय म्हणून पाहिले जात असे. या प्रतिस्पर्ध्यामुळे मोदींना भाजपच्या निवडणूक प्रचार समितीचे प्रमुख म्हणून नियुक्त केले गेले तेव्हा त्यांनी भाजपशी संबंध तोडले.

 

२०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत जेडीयूच्या दारुण पराभवानंतर, कुमार यांनी "नैतिक जबाबदारी" स्वीकारून मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. नितीश कुमार यांनी जितन राम मांझी यांना मुख्यमंत्री म्हणून नियुक्त केले, परंतु ते "सुपर मुख्यमंत्री" म्हणून काम करत राहिले. नंतर त्यांनी मांझींच्या जागी लालू प्रसाद यादव यांचा पाठिंबा घेतला आणि त्यांचे मुख्यमंत्रीपद पुन्हा सुरू केले.

 

 

२०१५ च्या विधानसभा निवडणुकीत या दोन जुन्या प्रतिस्पर्ध्यांमधील युती अत्यंत यशस्वी झाली, ज्यामध्ये "मोदी लाट" देशभर पसरली असली तरी, भाजपला अनेक वर्षांतील सर्वात वाईट कामगिरीचा सामना करावा लागला. तथापि, "महाआघाडी" फार काळ टिकली नाही आणि दोन वर्षांनंतर, कुमार पुन्हा भाजपसोबत सामील झाले. तेव्हापासून, "पलटू राम" हा उपहासात्मक शब्द नितीश कुमार यांच्याशी जोडला गेला आहे, जरी कायदा आणि सुव्यवस्था सुधारणे, विकास कार्य आणि महिला सक्षमीकरणावर भर देणे यासारख्या त्यांच्या कामगिरीची देखील दखल घेतली जाते.

 

आता त्यांचा मुलगा निशांत, जो आता जवळजवळ ४० वर्षांचा आहे, राजकारणात प्रवेश करण्याच्या तयारीत आहे, त्यामुळे कुमार "नाताळवाद" वर टीका करण्यासाठी त्यांनी धरलेल्या नैतिक उंचीवरूनही खाली पडण्याची शक्यता आहे.