उष्णतेविरुद्ध भारतीय ज्ञानाचा शाश्वत मंत्र

International leap for Nagpur researchers शहरातील संशोधकांनी भारतीय ज्ञान प्रणाली (आयकेएस)च्या आधारे उष्णतेच्या वाढत्या संकटावर कमी खर्चिक आणि शाश्वत उपाय सुचवत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लक्ष वेधले आहे. येत्या जूनमध्ये भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, मंडी येथे होणाऱ्या ‘माइंड, बॉडी अँड कॉन्शसनेस कॉन्फरन्स (एमबीसीसी) २०२६’मध्ये हे संशोधन सादर केले जाणार आहे.या विशेष सत्राचे सह-आयोजन शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, नागपूर येथील डॉ. के. एन. कदम यांनी केले आहे. त्यांच्या नेतृत्वाखालील डॉ. मयुरेश शिंगरूप, कमलेश मेश्राम, श्यामल भाकणे आणि खुशी राऊत या चमूचा समावेश आहे. हे सत्र विशेषतः आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल आणि उष्णतेच्या लाटेचा सर्वाधिक फटका बसणाऱ्या समुदायांसाठी उपायांवर केंद्रित आहे.

 

 

 

सत्रात पारंपरिक अंगणयुक्त घररचनेतील नैसर्गिक शीतलीकरणाचे तत्त्व अधोरेखित करण्यात येणार असून, आधुनिक अपार्टमेंट संस्कृतीमुळे हरवलेल्या या ज्ञानाचा पुनर्विचार केला जाणार आहे. कुल्हड (टेराकोटा भांडे) आणि नारळाच्या कचऱ्यावर आधारित निष्क्रिय शीतकरण मॉडेल हे या सादरीकरणाचे विशेष आकर्षण ठरणार आहे. कुल्हडच्या सच्छिद्र रचनेमुळे बाष्पीभवनातून थंडावा निर्माण होतो, तर वाळलेले गवत किंवा नारळाचा कचरा नैसर्गिक इन्सुलेशन देतो. यातूनच विजेविना कार्य करणारे स्वस्त शीतकरण साधन तयार होते.

 

 

डॉ. मयुरेश शिंगरूप भारतीय ज्ञान प्रणालींचा गणित, कृषी, आयुर्वेद आणि वास्तुकला या क्षेत्रांतील उपयोग स्पष्ट करतील. कमलेश मेश्राम अनौपचारिक वस्त्यांमधील मुलांच्या अनुभवांद्वारे उष्णतेचा मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम अधोरेखित करतील. खुशी राऊत वृक्षायुर्वेदाच्या आधारे शहरी भागात हरितीकरणाद्वारे तापमान कमी करण्याचे उपाय मांडतील.या संशोधनाची सुरुवात एडिनबर्ग विद्यापीठ सोबतच्या प्रकल्पातून झाली असून, नागपूरमधील झोपडपट्टी भागातील उष्णतेच्या परिणामांचा अभ्यास करण्यात आला होता.संशोधकांचा ठाम विश्वास आहे की भारतीय परंपरेतील ज्ञान आधुनिक हवामान समस्यांवर प्रभावी, परवडणारे आणि समुदाय-केंद्रित उपाय देऊ शकते. नागपूरच्या या संशोधनामुळे भारतीय ज्ञान परंपरेला जागतिक स्तरावर नवे महत्त्व प्राप्त होत आहे.

“उष्णकटिबंधीय भारतात उन्हाळ्यात जाणवणारी तीव्र उष्णता ही एक नैसर्गिक बाब आहे. आणि एखाद्या नैसर्गिक समस्येचे समाधान हे केवळ निसर्गाकडूनच प्राप्त होऊ शकते. शिवाय, निसर्गच असे समाधान पुरवू शकतो जे शाश्वत असेल आणि सर्वसामान्यांना परवडणारे ठरेल. प्राचीन भारतातील स्थानिक ज्ञानपरंपरा या समस्येवरही उपाय सुचवू शकतात. 'भारतीय ज्ञानप्रणाली' (IKS) हा एक अमूल्य ठेवा आहे, ज्याचे दस्तावेजीकरण होणे आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी होणे अत्यंत गरजेचे आहे.”