कुटुंब संकल्पनेत मोठा बदल: जनगणनेचे नवे नियम काय आहेत?

new census rules देशातील आगामी जनगणनेच्या अर्जातील काही महत्त्वाचे बदल सध्या चर्चेचा विषय ठरत आहेत. ३४ प्रश्नांचा हा फॉर्म केवळ लोकसंख्या मोजण्यासाठी नसून, कुटुंबाची रचना, राहणीमान आणि सामाजिक बदल यांचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे. या नव्या नियमांमध्ये कुटुंबाची व्याख्या आणि कुटुंबप्रमुख ठरवण्याची पद्धत यामध्ये मोठे बदल करण्यात आले आहेत.

 

 

 

नव्या तरतुदीनुसार, जर एखाद्या पुरुषाला दोन पत्नी असतील तर त्यांना स्वतंत्र दोन कुटुंबे मानले जाईल, अशी चर्चा आहे. तर एखाद्या स्त्रीचे दोन पती असतील तरी तिला एकाच कुटुंबात समाविष्ट केले जाईल. हा नियम सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात व्हायरल झाला असून त्यावर वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटत आहेत. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, या बदलाचा उद्देश वैयक्तिक आयुष्यावर टिप्पणी करणे नसून समाजातील वास्तव कुटुंबरचना समजून घेणे आहे.

कुटुंबप्रमुखाबाबतही या जनगणनेत महत्त्वाचा बदल करण्यात आला आहे. आतापर्यंत बहुतांश ठिकाणी घरातील सर्वात ज्येष्ठ पुरुषालाच प्रमुख मानले जात असे. मात्र आता कुटुंबातील सदस्य ज्या व्यक्तीला प्रमुख म्हणून मान्यता देतील, त्या व्यक्तीचे नाव अधिकृतपणे नोंदवले जाईल. यामुळे घरातील सून, पत्नी, मुलगी किंवा आजीसुद्धा कुटुंबप्रमुख होऊ शकते. समाजशास्त्रज्ञांच्या मते, हे बदल भारतीय कुटुंबव्यवस्थेत होत असलेल्या सामाजिक परिवर्तनाचे प्रतीक आहेत, कारण महिलांचा आर्थिक आणि सामाजिक निर्णयांमध्ये सहभाग वाढत आहे.

राहणीमानाशी संबंधित नियमांमध्येही स्पष्टता आणण्यात आली आहे. दुकानात झोपणाऱ्या व्यक्तींना ते ठिकाण घर म्हणून गणले जाणार नाही. तसेच व्हरांडा, गॅलरी किंवा बाल्कनी या जागा राहण्यायोग्य खोली म्हणून ग्राह्य धरल्या जाणार नाहीत. या माहितीच्या आधारे सरकारला देशातील वास्तव गृहनिर्माण परिस्थितीचा अंदाज घेता येणार आहे आणि भविष्यातील घरकुल व शहरी विकास योजना आखता येतील.

नव्या नियमांनुसार, जर एखादा घरगुती मदतनीस कुटुंबासोबत एकाच घरात राहत असेल आणि एकाच स्वयंपाकघरात जेवत असेल, तर त्यालाही कुटुंबाचा सदस्य मानले जाणार आहे. यामुळे नातेसंबंधांसोबतच सहजीवनालाही कुटुंबाच्या व्याख्येत महत्त्व दिले जात आहे.new census rules शहरी भागातील बदलत्या जीवनशैलीचा विचार करून चार मित्र एकत्र राहत असतील आणि त्यांचे जीवन एकत्रितपणे चालत असेल, तर त्यांनाही एक कुटुंब म्हणून मान्यता दिली जाऊ शकते. अशा गटातील कोणत्याही व्यक्तीला कुटुंबप्रमुख म्हणून नोंदवण्याची तरतूदही असल्याचे सांगितले जाते.

सरकारच्या मते, जनगणना ही केवळ आकडेवारी नसून देशाच्या विकास योजनांचा पाया आहे. शिक्षण, आरोग्य, वीज, पाणी, घरकुल योजना आणि अन्नधान्य वितरण यांसारख्या सुविधा नियोजनासाठी ही माहिती अत्यंत महत्त्वाची असते. त्यामुळे बदलत्या समाजरचनेला लक्षात घेऊन कुटुंबाची व्याख्या अधिक व्यापक करण्यात येत आहे.