उच्च न्यायालयाचा ऐतिहासिक निर्णय; या वैज्ञानिक पुराव्यांमुळे भोजशाला मंदिर घोषित

bhojshala high courts decision मध्य प्रदेशातील धार येथील ऐतिहासिक भोजशाळा संकुलाबाबतचा दीर्घकाळ सुरू असलेला वाद अखेर निर्णायक टप्प्यावर पोहोचला आहे. मध्य प्रदेश उच्च न्यायालयाने शुक्रवारी दिलेल्या महत्त्वपूर्ण निर्णयात भोजशाळेला मंदिर म्हणून मान्यता देताना भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या (ASI) वैज्ञानिक अहवालाला मोठा आधार मानला. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, पुरातत्वीय विश्लेषण हे केवळ अंदाज किंवा अटकळीवर आधारित नसून, ती एक बहुआयामी आणि वैज्ञानिक प्रक्रिया आहे. तसेच हा निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाच्या अयोध्या प्रकरणातील तत्त्वांवर आधारित असल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले.

 

 

 

 

 

भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाने उच्च न्यायालयात 2,189 पानांचा सविस्तर अहवाल सादर केला होता. या अहवालात भोजशाळा संकुलाखाली 10व्या ते 11व्या शतकातील परमारकालीन मंदिर रचनेचे स्पष्ट पुरावे सापडल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. उत्खननात मोठ्या बेसॉल्ट दगडांचा पाया, प्राचीन विटा आणि मंदिर स्थापत्यशैलीशी संबंधित बांधकामाचे अवशेष आढळून आले.

अहवालातील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे “शारदा सदन” असा उल्लेख असलेले संस्कृत शिलालेख. शारदा हे देवी सरस्वतीचे रूप मानले जाते आणि त्यामुळे या स्थळाचा संबंध प्राचीन धार्मिक व शैक्षणिक केंद्राशी असल्याचे अधोरेखित होते.

याशिवाय, “पारिजात मंजरी” या साहित्यकृतीशी संबंधित शिलालेख देखील संकुलात आढळला. त्यात हे नाटक सर्वप्रथम याच सरस्वती मंदिरात सादर करण्यात आल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे भोजशाळा ही केवळ धार्मिकच नव्हे तर सांस्कृतिक, साहित्यिक आणि शैक्षणिक केंद्र होती, असा निष्कर्ष ASI ने मांडला.

संकुलातील 106 स्तंभ आणि 82 उपस्तंभांवरील कोरीवकाम, देव-देवतांच्या मूर्ती आणि पारंपरिक हिंदू मंदिर स्थापत्यशैलीतील नमुने हे देखील न्यायालयासाठी महत्त्वाचे पुरावे ठरले. तपासात असे समोर आले की, हे स्तंभ आणि दगड मूळ मंदिरातून काढून नंतरच्या बांधकामात पुन्हा वापरण्यात आले होते. अनेक स्तंभांची दिशा, उंची आणि रचना विसंगत असल्याचेही अहवालात नमूद करण्यात आले.

अनेक संस्कृत आणि प्राकृत शिलालेख मुद्दाम झिजवले गेले होते तसेच काही दगड उलटे किंवा तिरपे बसवण्यात आल्याने त्यावरील मजकूर वाचता येत नव्हता. ASI च्या मते, मूळ मंदिराची ओळख नष्ट करण्यासाठी हे बदल करण्यात आले असावेत.

अहवालात आणखी एक महत्त्वाचा दावा करण्यात आला आहे की, अनेक देव-देवतांच्या मूर्तींना जाणीवपूर्वक नुकसान पोहोचवण्यात आले होते. काही शिल्पांवरील चेहरे, हात आणि धार्मिक चिन्हे छिन्नी व हातोड्याने तोडल्याचे पुरावे मिळाले. यावरून मंदिराच्या मूळ स्वरूपात बदल करण्याचा प्रयत्न झाल्याचा निष्कर्ष काढण्यात आला.

पुरातत्व सर्वेक्षणात 150 हून अधिक संस्कृत आणि प्राकृत शिलालेख सापडले, तर अरबी-फारसीतील सुमारे 56 शिलालेख आढळले. तपासानुसार संस्कृत आणि प्राकृत शिलालेख अधिक प्राचीन असून ते मूळ स्थापत्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट झाले.

स्तंभ आणि भिंतींवर आढळलेल्या त्रिशूळ, स्वस्तिक, चक्र आणि इतर धार्मिक चिन्हांचाही अहवालात उल्लेख करण्यात आला आहे. ASI ने या खुणांना त्या काळातील कारागिरांच्या “स्वाक्षरीच्या खुणा” किंवा धार्मिक प्रतीक मानले आहे.

याशिवाय गणेश, ब्रह्मा, नरसिंह, भैरव आणि चतुर्भुज देवतांच्या मूर्तींसह एकूण 94 शिल्पे आणि कलावस्तू संकुलातून हस्तगत करण्यात आल्या.bhojshala high courts decision अनेक शिल्पांवर हिंदू मंदिर कलेतील कीर्तिमुख, व्याला यांसारखी वैशिष्ट्यपूर्ण चिन्हेही आढळली. भिंतींवर लाल गेरूने उमटवलेले हातांचे ठसे सुद्धा सापडले असून, त्यांचा संबंध धार्मिक किंवा सांस्कृतिक विधींशी जोडला गेला आहे.

या सर्व वैज्ञानिक, स्थापत्य, सांस्कृतिक आणि पुरातत्वीय पुराव्यांच्या आधारे उच्च न्यायालयाने भोजशाळेला मंदिर म्हणून मान्यता दिली असून, हा निर्णय ऐतिहासिक मानला जात आहे.