एक टाका आठवणींचा

employment-culture फुटलेला चहाचा कप, शिवून पुन्हा वापरलेला शाळेचा गणवेश, तुटलेल्या चपलांना नवा जीव देणारा चांभार आणि जुन्या कपाटात जपून ठेवलेल्या आठवणी एकेकाळी नागपूरच्या दैनंदिन आयुष्याचा हा अविभाज्य भाग होता. वस्तू केवळ वापरण्यासाठी नव्हत्या, तर त्या घराचा, नात्यांचा आणि आठवणींचा भाग असायच्या. मात्र बदलत्या काळात ही दुरुस्तीची संस्कृती हळूहळू नाहीशी होत असल्याचे चित्र शहरात दिसू लागले आहे.

 

 

 

वर्षानुवर्षे चपला दुरुस्त करणारे विनोद कुमार बर्वे आजही आपल्या छोट्याशा दुकानात बसतात, पण ग्राहकांची वर्दळ मात्र पूर्वीसारखी राहिलेली नाही. “पूर्वी एका चपलेची जोडी वर्षानुवर्षे वापरली जायची. फाटली तर शिवली जायची. आता लोक दुरुस्तीपेक्षा नवीन वस्तू विकत घेणे पसंत करतात,” असे ते सांगतात. त्यांच्या मते, आजच्या वस्तू टिकाऊ नसल्याने दुरुस्तीही फार काळ उपयोगी राहत नाही.

तुटलेल्या चिनीमातीच्या वस्तूंना पुन्हा आकार देणारे मोहम्मद उमेर शाकिर यांच्याकडेही आता पूर्वीसारखे काम येत नाही. नव्वदीच्या उंबरठ्यावर असलेले शाकिर सांगतात, “लोक वस्तू दुरुस्त करण्यासाठी येत असत, कारण त्या वस्तूंमध्ये आठवणी असायच्या. लग्नातील भेटवस्तू, आईने जपून ठेवलेले कप-बशीचे सेट किंवा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या या केवळ वस्तू नव्हत्या, तर भावना होत्या.”

शिंपी कैलाश झा यांच्या मते, या बदलाचा परिणाम अनेक महिलांच्या उपजीविकेवरही झाला आहे. “पूर्वी महिलांना घरबसल्या शिवणकामातून नियमित उत्पन्न मिळत असे. फाटलेले कपडे, शाळेचे गणवेश, बटणे लावणे अशी कामे सातत्याने मिळायची. आता स्वस्त कपड्यांमुळे दुरुस्तीची गरजच कमी झाली,” ते सांगतात.

नागपूरमध्ये जुन्या वस्तू दुरुस्तीची कामे पूर्णपणे बंद झालेली नसली, तरी त्यांचे स्वरूप बदलले आहे. गरज असेल तिथे ती टिकून आहेत, पण भावनिक जिव्हाळा हरवला आहे.employment-culture वस्तू टिकवण्याऐवजी पटकन बदलण्याची सवय वाढल्याने, आठवणी जपण्याची परंपराही मागे पडत आहे.

ही केवळ रोजगाराची घट नाही, तर वस्तूंशी आणि त्यातून जोडल्या जाणाऱ्या नात्यांशी असलेले भावनिक नाते हरवत चालल्याची हळवी जाणीव आहे.