भारतीय साडी झाली ‘ग्लोबल’

indian saree bavan buty  बिहारच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा अनमोल दागिना मानल्या जाणाèया नालंदा जिल्ह्यातील पारंपरिक ‘बावन बुटी’ कापड आणि साडी कलेला अखेर प्रतिष्ठित भौगोलिक संकेतक म्हणजेच जीआय टॅग प्रदान करण्यात आला आहे. नाबार्ड आणि बिहार राज्य सरकारच्या संयुक्त प्रयत्नांमुळे मिळालेल्या या अभूतपूर्व यशामुळे स्थानिक विणकर समाजामध्ये सध्या आनंदाचे वातावरण आहे. आता नालंदाच्या विणकरांच्या हाताची जादू संपूर्ण जगात स्वतःची एक कायदेशीर आणि विशिष्ट ओळख निर्माण करेल. या विशिष्ट कलेसोबतच गया जिल्ह्यातील पत्थरकट्टी स्टोन क्राफ्ट आणि भोजपूरच्या पिढिया पेंटिंगलाही जीआय टॅगचा बहुमान मिळाला आहे, ज्यामुळे बिहारच्या प्राचीन कलांचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे.

 

 

indian saree bavan buty  नालंदा जिल्ह्यातील बसवन बिगहा आणि त्याचा आसपासचा परिसर हा या वैशिष्ट्यपूर्ण वस्त्रकलेचा मुख्य केंद्रबिंदू मानला जातो, जिथे विणकरांच्या अनेक पिढ्यांनी ही परंपरा जिवंत ठेवली आहे. बावन बुटी कला ही बिहारच्या प्राचीन विणकाम संस्कृतीचे एक उत्कृष्ट आणि दुर्मिळ उदाहरण आहे. या हस्तकलेचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे या वस्त्रकलेमध्ये हातमाग यंत्राचा वापर करून कापडावर अतिशय सूक्ष्म आणि बारकाईने विणकाम केले जाते. बौद्ध धर्म आणि भारतीय संस्कृतीशी संबंधित एकूण ५२ प्रकारची पारंपरिक चिन्हे (बुटी) कापडावर हाताने कोरली जातात. एका अस्सल बावन बुटी साडीची किंमत बाजारात साधारणपणे १००००  रुपयांपर्यंत असते.

indian saree bavan buty  या पारंपरिक कलेला राष्ट्रीय  पातळीवर मानाचे स्थान मिळवून देण्याचे सर्वात मोठे श्रेय बसवन बिगहा येथील रहिवासी असलेले विणकर दिवंगत कपिलदेव प्रसाद यांना जाते. ते तब्बल ६० वर्षांहून अधिक काळ सूत कताई आणि बावन बुटी साडीच्या निर्मितीशी संबंधित होते. त्यांच्या या अतुलनीय योगदानासाठी भारत सरकारने वर्ष २०२३ मध्ये त्यांना ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने सन्मानित केले होते. ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून, भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी जेव्हा या कलेतून बनवलेले पडदे राष्ट्रपती भवनात लावले, तेव्हा खèया अर्थाने या कलेची माहिती जगासमोर आली होती. आज त्यांच्या निधनानंतर त्यांचा मुलगा सूरजदेव कुमार आणि सून नीलू कुमारी ही पुश्तैनी कला पुढे नेत आहेत, तसेच जागतिक स्तरावर युनेस्को देखील या कलेला प्रोत्साहन देत आहे.