...ते १०७ दिवस आणि युद्ध समाप्ती

end of the war जवळपास पावणेचार महिने जगभर अस्वस्थतेचे सावट पसरले होते. अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यात पेटलेल्या संघर्षाने संपूर्ण जगाला चिंतेच्या गर्तेत ढकलले होते. अखेर अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या युद्धबंदीच्या घोषणेनंतर हा संघर्ष थांबण्याची चिन्हे दिसू लागली आणि तब्बल १०७ दिवसांनंतर युद्धाचा भडका शांत झाला. ज्या संघर्षाने जगाला तिसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर आणून उभे केले होते, तो सध्या तरी थांबला असला, तरी त्याने निर्माण केलेल्या जखमा सहज भरून निघणाऱ्या नाहीत. या १०७ दिवसांच्या भीषण संघर्षाने केवळ अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांनाच नव्हे, तर संपूर्ण मानवजातीलाच हादरवून सोडले आहे. जागतिक अर्थव्यवस्था डगमगली, आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये अविश्वासाची दरी रुंदावली आणि सामान्य माणसाच्या मनात भविष्याविषयीची असुरक्षितता वाढली. इतिहास साक्षी आहे की, युद्धाच्या रणांगणावर विजयाचा झेंडा कोणाच्याही हाती लागला तरी खरी किंमत मात्र संपूर्ण मानवजातीलाच मोजावी लागते. युद्धात प्रत्यक्षात कोणीही कधीच जिंकत नसतो; जिंकतो तो फक्त विध्वंस. युद्ध कधीतरी संपते, तह होतात; पण युद्धाने निर्माण केलेल्या जखमा आणि मानसिक आघात पिढ्यानपिढ्या जिवंत राहतात. युद्धसमाप्तीची घोषणा निश्चितच दिलासादायक आहे, पण काळाने दिलेली अस्वस्थता कायम इतिहासात नोंदविली जाईल.

 

 

 

 

आजच्या काळात युद्धाचे स्वरूप बदलले असून त्याचे परिणाम पूर्वीपेक्षाही भयकंर आहेत. एकेकाळी युद्धे फक्त सीमांवर लढली जात होती; आता ती अर्थव्यवस्थेच्या बाजारपेठांमध्ये, तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात, सायबर जगतात आणि माहितीच्या प्रवाहातही लढली जात आहेत. त्यामुळे युद्धाचा फटका केवळ त्या देशांना, सैनिकांनाच बसत नाही, तर जगाच्या कानाकोपऱ्यातील सामान्य नागरिकांनाही बसतो. तेलाच्या किमती वाढतात, महागाई उसळते, व्यापार विस्कळीत होतो आणि विकासाची चाके मंदावतात. युद्धाची धग प्रत्यक्ष रणभूमीपासून हजारो-लाखो किलोमीटर दूर असलेल्या देशांनाही जाणवते. खरे तर कोणतेही राष्ट्र एकटे राहून प्रगती करू शकत नाही. आजचे जग परस्परांशी घट्ट जोडले गेले आहे. एका देशातील अस्थिरता दुसऱ्या देशाच्या अर्थव्यवस्थेला हादरा देते. एका भागातील युद्ध संपूर्ण जगातील बाजारपेठांवर परिणाम करते. म्हणूनच जागतिक शांतता विकासासाठी आणि मानवी अस्तित्वासाठी गरजेची बनली आहे.

 

आतापर्यंत झालेली युद्धे कायम मानवी विकासाला मारक ठरली आहेत. पहिल्या महायुद्धाची आठवण आजही जग विसरलेले नाही. १९१४ ते १९१८ या काळात चाललेल्या त्या युद्धात लाखो सैनिक मृत्युमुखी पडले. युरोपमधील संपूर्ण पिढी उद्ध्वस्त झाली. युद्ध संपले, पण त्यातून निर्माण झालेली अस्थिरता पुढे दुसऱ्या महायुद्धाचे कारण ठरली. म्हणजे युद्धाने प्रश्न सुटले नाहीत; उलट नवे प्रश्न निर्माण केले. दुसरे महायुद्ध तर मानवी इतिहासातील सर्वांत मोठी शोकांतिका ठरले. हिरोशिमा आणि नागासाकीवरील अणुबॉम्ब हल्ल्यांनी विज्ञानाच्या प्रगतीचा काळा चेहरा जगाला दाखवला. काही सेकंदांत लाखो स्वप्ने राख झाली. युद्ध जिंकणारे आणि हरणारे वेगळे असतील; पण मृत्यू, वेदना आणि विनाश मात्र दोन्ही बाजूंना सारखेच मिळाले. व्हिएतनाम युद्ध हे आणखी एक उदाहरण. महासत्तेच्या लष्करी शक्तीसमोर एक छोटा देश उभा राहिला. दशकानुदशके संघर्ष सुरू राहिला. लाखो लोक मारले गेले, जंगलांचा विनाश झाला, रासायनिक अस्त्रांचा वापर झाला. शेवटी युद्ध थांबले, पण जखमा आजही इतिहासात जिवंत आहेत. त्यामुळे आता इराण आणि अमेरिका यांच्यात शांतता करारावर मतैक्य झाल्याने जगाला मोठा दिलासा मिळणार आहे. युद्धसमाप्तीचा पहिला आणि सर्वांत मोठा फायदा म्हणजे तेल बाजाराला मिळणारे स्थैर्य. जगातील मोठ्या प्रमाणातील तेल वाहतूक होर्मुझ सामुद्रधुनीतून होते. या मार्गावर संकट निर्माण झाल्याने तेलाचे दर गगनाला भिडले आहेत. तेल महागल्याने वाहतूक महागते, उद्योगांचा खर्च वाढतो आणि महागाईचा भडका उडतो. त्याचा थेट परिणाम सामान्य नागरिकांच्या खिशावर होतो. पेट्रोल-डिझेलपासून ते दैनंदिन जीवनातील वस्तूंच्या किमती वाढतात. त्यामुळे युद्धबंदीमुळे यापुढे तेलाचे दर नियंत्रणात राहण्याची शक्यता आहे. युद्धबंदीचा दुसरा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे व्यापाराला मिळणारी गती. युद्धाच्या काळात समुद्री मार्गांवर धोका असल्यामुळे जहाज वाहतूक महाग होते. विमा खर्च वाढतो. अनेक उद्योगांवर त्याचा परिणाम होतो. परंतु संघर्ष थांबल्यानंतर व्यापारी मार्ग पुन्हा सुरक्षित होतात. जागतिक पुरवठा साखळी सुरळीत राहते. उद्योग, व्यापार आणि रोजगाराला चालना मिळते.

 

मात्र, युद्धसमाप्तीची घोषणा म्हणजे सर्व प्रश्नांचे अंतिम उत्तर नसते. ती केवळ विनाशाच्या मार्गावरून संवादाच्या मार्गाकडे वळण्याची सुरुवात असते. कारण युद्धाची राख थंड होण्यासाठी वेळ लागतो आणि विश्वासाचे पूल पुन्हा उभारण्यासाठी त्याहून अधिक वेळ लागतो. राष्ट्रांमधील मतभेद, हितसंबंध आणि वर्चस्वाच्या आकांक्षा एका कराराने संपत नाहीत. त्यामुळे शांततेचा हा क्षण टिकवून ठेवण्यासाठी सर्व संबंधित राष्ट्रांना अधिक संयम, जबाबदारी आणि दूरदृष्टी दाखवावी लागणार आहे. या संघर्षाने जगाला एक महत्त्वाचा धडा दिला आहे. आधुनिक युगात कोणतेही राष्ट्र स्वतंत्र बेटासारखे राहू शकत नाही. अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान, ऊर्जा, व्यापार आणि सुरक्षा या सर्व गोष्टी एकमेकांशी इतक्या घट्ट जोडल्या गेल्या आहेत की, एका भागातील अस्थिरता संपूर्ण जगाला अस्वस्थ करून सोडते. आज मानवजातीसमोर हवामान बदल, गरिबी, आरोग्य, अन्नसुरक्षा आणि वाढती विषमता यांसारखी गंभीर आव्हाने उभी आहेत. या समस्यांवर मात करण्यासाठी जगाने आपली बुद्धिमत्ता, संसाधने आणि ऊर्जा खर्च करणे आवश्यक आहे. युद्धे मात्र हीच ऊर्जा विनाशाच्या दिशेने वळवतात. युद्धाच्या धगधगत्या आठवणींमधून बाहेर पडताना जगाने आता संघर्षापेक्षा सहकार्याचा, संशयापेक्षा विश्वासाचा आणि स्पर्धेपेक्षा सहअस्तित्वाचा मार्ग निवडणे गरजेचे आहे. कारण इतिहासात युद्धे अनेकदा सीमा बदलतात; पण शांतता माणसांचे भविष्य बदलते आणि कोणत्याही सभ्य समाजाची खरी ओळख त्याच्या युद्धक्षमतेने नव्हे, तर शांतता, विकास आणि मानवतेप्रति असलेल्या बांधिलकीने ठरत असते.

 

इराण-अमेरिका संघर्षामुळे आपण केवळ काही दिवसांची स्थिरता गमावली असे नाही, तर जगाने अनेक मौल्यवान गोष्टी गमावल्या आहेत. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे जागतिक शांततेला धक्का बसला. अनेक वर्षांच्या राजकीय प्रयत्नांनंतरही मतभेद पुन्हा युद्धाच्या उंबरठ्यावर पोहोचले, यामुळे आंतरराष्ट्रीय संबंधांतील विश्वास कमी झाला. जगातील महासत्ता आणि प्रादेशिक शक्ती यांच्यातील तणाव किती वेगाने वाढू शकतो, याची पुन्हा जाणीव झाली. दुसरे म्हणजे, जागतिक अर्थव्यवस्थेने मोठी किंमत मोजली. तेलाच्या किमतींमध्ये झालेली चढ-उतार, शेअर बाजारातील अस्थिरता, व्यापारातील अनिश्चितता आणि वाढलेला वाहतूक खर्च याचा परिणाम जगभरातील सामान्य नागरिकांवर झाला.end of the war संघर्ष हजारो किलोमीटर दूर असला, तरी त्याची झळ प्रत्येक देशातील ग्राहकांना बसली. तिसरे म्हणजे, मानवी विकासासाठी वापरता आले असते ते संसाधन युद्धाच्या तयारीत खर्च झाले. आणखी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या संघर्षात जगाने गमावला तो विकासाचा मौल्यवान वेळ.

आजच्या घडीला जगातील सर्वच राष्ट्रांनी भूतकाळातील अनुभवांमधून योग्य धडा घेऊन पुढे जाण्याची गरज आहे. संघर्ष आणि युद्ध यांच्या मागे धावत बसण्यापेक्षा विकास, शिक्षण, संशोधन आणि परस्पर सहकार्य यांना केंद्रस्थानी ठेवले तरच खरी आणि टिकाऊ प्रगती साधता येते. कारण युद्धाने कधीही कायमस्वरूपी समाधान दिलेले नाही; उलट ते अनेक समस्यांची बीजे पेरून जाते. त्यामुळे आता युद्धाच्या सावल्या मागे सोडून शांततेच्या प्रकाशाकडे वाटचाल करणे हेच जगाचे खरे ध्येय असायला हवे. परस्पर विश्वास, संवाद आणि समजूतदारपणा यावर आधारलेले संबंधच मानवजातीला पुढे घेऊन जाऊ शकतात. शेवटी, कोणत्याही राष्ट्राची खरी महानता ही त्यांच्या लष्करी विजयात नसते, तर त्यांनी जपलेल्या शांततेत, मानवी मूल्यांमध्ये असते.