तीन वर्षे आणि ५ कोटी मृत्यू!
१५० वर्षांपूर्वी झाला होता एल निनोचा मृत्यूतांडव
Total Views |
नवी दिल्ली,
deadly El Niño 150 years ago मानवजातीच्या इतिहासात अनेक भीषण संकटांनी जगाला हादरवले आहे. दोन महायुद्धे, महामारी आणि नैसर्गिक आपत्ती यांमुळे कोट्यवधी लोकांचे जीव गेले. मात्र, या सर्वांपूर्वी १५० वर्षांपूर्वी घडलेली एक भीषण पर्यावरणीय आपत्ती आजही इतिहासातील सर्वात मोठ्या संकटांपैकी एक मानली जाते. १८७६ ते १८७८ या काळात जगाने एका अभूतपूर्व महादुष्काळाचा सामना केला, ज्यात आशिया, आफ्रिका आणि दक्षिण अमेरिकेत अंदाजे ५ कोटी लोकांचा मृत्यू झाला. या दुष्काळामागे मुख्य कारण होते एल निनो या हवामान घटनेचे अत्यंत तीव्र रूप. या काळात हवामानातील मोठ्या बदलांमुळे अनेक देशांमध्ये पावसाचे प्रमाण अत्यंत कमी झाले. परिणामी शेती कोलमडली, अन्नटंचाई निर्माण झाली आणि लाखो लोक उपासमारीच्या विळख्यात अडकले.
तज्ज्ञांच्या मते, त्या काळातील एल निनो हा अत्यंत प्रभावशाली होता. प्रशांत महासागरातील तापमानवाढ, हिंदी महासागरातील असामान्य बदल आणि अटलांटिक महासागरातील उबदार पृष्ठभाग यामुळे परिस्थिती आणखी गंभीर बनली. या सर्व घटकांनी मिळून दुष्काळाची तीव्रता विक्राळ स्वरूपात वाढवली. मात्र, ही आपत्ती केवळ हवामानामुळेच ओढवली असे नव्हते. राजकीय आणि आर्थिक व्यवस्थेतील कमतरताही मोठ्या प्रमाणावर कारणीभूत ठरल्या. अनेक भागांत पाणी साठवण आणि धान्य व्यवस्थापनाच्या पारंपरिक प्रणाली दुर्लक्षित झाल्या किंवा नष्ट झाल्या होत्या. त्यामुळे पिकांचे नुकसान थेट अन्नसंकटात आणि त्यानंतर मोठ्या प्रमाणातील मृत्यूत परिवर्तित झाले.
इतिहासकार आणि हवामान तज्ज्ञांचे मत आहे की, हा दुष्काळ जगातील आर्थिक आणि सामाजिक विषमतेलाही कारणीभूत ठरला. विकसित आणि विकसनशील देशांमधील दरी वाढण्यामागे या काळातील संकटाचा मोठा वाटा असल्याचे मानले जाते. आज जग पुन्हा हवामान बदलाच्या गंभीर टप्प्यावर उभे आहे. वाढते तापमान आणि बदलते हवामान यामुळे भविष्यात एल निनोसारख्या घटनांचा प्रभाव अधिक तीव्र होऊ शकतो. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे अंदाज वर्तवणे शक्य झाले असले तरी, १५० वर्षांपूर्वीच्या या महाविनाशातून मिळालेले धडे आजही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. जगभरातील देश या इतिहासातून शिकत भविष्यातील संकटांना सामोरे जाण्याची तयारी करत आहेत.