उडद डाळ उत्पादनावर संकटाचे सावट

urad dal यंदाच्या खरीप हंगामात उडदाच्या डाळीच्या उत्पादनावर मोठा दबाव निर्माण होण्याची शक्यता कृषी क्षेत्रातील तज्ज्ञांकडून व्यक्त करण्यात आली आहे. सलग पाचव्या वर्षी उडदाच्या लागवडीसमोर विविध अडचणी उभ्या राहत असल्याने उत्पादन घटण्याची भीती वाढली आहे.

 

 

मान्सूनच्या आगमनास झालेला विलंब, त्यानंतर पेरणीत झालेली दिरंगाई तसेच शेतकऱ्यांचा मका, सोयाबीन आणि इतर तुलनेने अधिक फायदेशीर पिकांकडे वाढता कल यामुळे उडदाच्या क्षेत्रात घट झाल्याचे चित्र दिसून येत आहे. याचा थेट परिणाम उत्पादनावर होऊन बाजारातील पुरवठ्यावरही दबाव येऊ शकतो, असा अंदाज वर्तवला जात आहे.कृषी तज्ज्ञांच्या मते, सध्याची हवामानस्थिती आणि पेरणीचा वेग सुधारला नाही, तर देशांतर्गत मागणी पूर्ण करण्यासाठी भारताला आयातीवर अधिक अवलंबून राहावे लागू शकते. त्यामुळे उडदाच्या आयातीचे प्रमाण विक्रमी पातळी गाठण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.सरकारी आकडेवारीनुसार, 19 जूनपर्यंत उडदाची पेरणी मागील वर्षाच्या तुलनेत सुमारे 40 टक्क्यांनी कमी होती. हवामानातील अनिश्चितता आणि नफ्याबाबत शेतकऱ्यांमध्ये निर्माण झालेली शंका ही लागवड घटण्यामागील प्रमुख कारणे असल्याचे मानले जात आहे.विशेष म्हणजे उडीद हे पीक हवामान बदलांना अत्यंत संवेदनशील मानले जाते. अवकाळी पाऊस किंवा दीर्घकाळ दुष्काळामुळे उत्पादनावर परिणाम होतो, तर कापणीच्या काळात अतिवृष्टी झाल्यास मोठे नुकसान होण्याची शक्यता असते. गेल्या काही वर्षांत अशा हवामान घटनांमध्ये वाढ झाल्याने शेतकऱ्यांचे नुकसानही वाढले आहे.

 

 

देशातील सुमारे 52 टक्के शेती अजूनही मान्सूनवर अवलंबून आहे, तर एक चतुर्थांश जमिनीला पुरेसे सिंचन उपलब्ध नाही. त्यामुळे खरीप हंगामासाठी पावसाची प्रगती अत्यंत महत्त्वाची ठरते. 26 जूनपर्यंत देशात सरासरीपेक्षा सुमारे 42 टक्के कमी पावसाची नोंद झाल्याने अनेक राज्यांमध्ये पेरणीचा वेग मंदावला आहे.

मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि राजस्थान ही उडदाची प्रमुख उत्पादक राज्ये असून देशातील जवळपास निम्मे उत्पादन येथे होते. मात्र या राज्यांमध्ये शेतकरी आता उडदाऐवजी सोयाबीन, मका आणि भरड धान्यांकडे वळत असल्याचे दिसून येत आहे, कारण या पिकांना तुलनेने कमी हवामान धोका आणि स्थिर बाजारभाव मिळतो.तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, सोयाबीन हे यंदाही उडदासाठी सर्वात मोठे पर्यायी पीक ठरू शकते. सरकारी खरेदी आणि विविध योजनांमुळे शेतकऱ्यांचा सोयाबीनकडे कल वाढण्याची शक्यता आहे. परिणामी उडदाची लागवड आणखी कमी होऊ शकते.गेल्या काही वर्षांत देशातील उडदाचे उत्पादन सातत्याने घटत असून 2021-22 मध्ये ते सुमारे 2.8 दशलक्ष टन होते, तर 2025-26 मध्ये ते सुमारे 2.2 दशलक्ष टनांपर्यंत घसरल्याचे अंदाज आहेत. या घटत्या उत्पादनाचा थेट परिणाम आयातीवर झाला असून भारताला मोठ्या प्रमाणावर उडीद डाळ आयात करावी लागत आहे.

 

 

आकडेवारीनुसार, 2022-23 मध्ये देशाने सुमारे 6.11 लाख टन उडीद डाळ आयात केली होती, तर 2025-26 मध्ये हे प्रमाण सुमारे 10.5 लाख टनांपर्यंत वाढले आहे. पुढील वर्षी हे प्रमाण 1.1 ते 1.2 दशलक्ष टनांपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. उत्पादनात सुधारणा न झाल्यास आयातीवरील अवलंबित्व आणखी वाढू शकते आणि त्यामुळे उडीद डाळीच्या किमतीही वाढण्याची शक्यता आहे.दरम्यान, केंद्र सरकारने शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी प्राइस सपोर्ट स्कीम (PSS) अंतर्गत उत्तर प्रदेश, गुजरात, तामिळनाडू आणि हरियाणा येथे हिरवा मूग, उडीद डाळ आणि भुईमूग यांच्या खरेदीस मंजुरी दिली आहे. या निर्णयामुळे शेतकऱ्यांना किमान आधारभूत किंमत (MSP) मिळण्यास मदत होईल आणि त्यांचे आर्थिक संरक्षण मजबूत होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.