ज्ञानवापीसह ३ मोठ्या वादांवर SCचा मोठा निर्णय

scs major verdict on 3 major disputes देशातील सर्वाधिक चर्चेत असलेल्या धार्मिक वादांपैकी वाराणसीतील ज्ञानवापी मशीद, मथुरेतील श्रीकृष्ण जन्मभूमी-शाही ईदगाह आणि संभळ येथील हरी मंदिर-जामा मशीद प्रकरणांबाबत सर्वोच्च न्यायालयाने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. या प्रकरणांचा न्यायालयाबाहेर सामंजस्याने तोडगा काढण्याच्या उद्देशाने सर्वोच्च न्यायालयाच्या आवारात आयोजित करण्यात येणाऱ्या विशेष लोक अदालतीकडे ही प्रकरणे पाठवण्यात आली आहेत. ‘समाधान समारोह’ या नावाने ही प्रक्रिया २१, २२ आणि २३ ऑगस्टदरम्यान पार पडणार असून, संबंधित हिंदू आणि मुस्लिम पक्षांना न्यायालयाने नोटिसाही बजावल्या आहेत.

 

 

या उपक्रमामागील उद्देश दीर्घकाळ सुरू असलेले न्यायालयीन वाद संवाद आणि परस्पर सहमतीच्या माध्यमातून निकाली काढण्याचा आहे. यापूर्वी २१ एप्रिलपासून कनिष्ठ न्यायालयांमध्ये मध्यस्थीचे प्रयत्न सुरू आहेत. त्याचाच पुढचा टप्पा म्हणून विशेष लोक अदालतीचे आयोजन करण्यात आले आहे. वेळापत्रकानुसार, ज्ञानवापी प्रकरणाची पूर्व-सुनावणी १४ जुलै रोजी वाराणसी येथे होणार आहे. मथुरेतील श्रीकृष्ण जन्मभूमी-शाही ईदगाह वादात ५ जुलै रोजी झालेली मध्यस्थी निष्फळ ठरल्यानंतर हे प्रकरणही विशेष लोक अदालतीत समाविष्ट करण्यात आले.

 

ज्ञानवापी प्रकरणात हिंदू याचिकाकर्त्यांचा दावा आहे की, वाराणसीतील ज्ञानवापी मशीद ही मूळ काशी विश्वनाथ मंदिर पाडून उभारण्यात आली होती. त्यामुळे मशिदीच्या परिसरातील काही ठिकाणी पूजा करण्याचा अधिकार देण्याची मागणी करण्यात आली आहे. तसेच ‘उपासना स्थळे (विशेष तरतुदी) अधिनियम, १९९१’च्या लागूतेवरही प्रश्न उपस्थित करण्यात आला आहे. दुसरीकडे, अंजुमन इंतझामिया मशीद समितीने हे सर्व दावे फेटाळत मशीद १९९१ च्या कायद्याअंतर्गत संरक्षित असल्याचा युक्तिवाद केला आहे.

 

मथुरेतील श्रीकृष्ण जन्मभूमी-शाही ईदगाह प्रकरणातही हिंदू पक्षाचा दावा आहे की, औरंगजेबाच्या आदेशानुसार भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्मस्थानी असलेले मंदिर पाडून शाही ईदगाह मशीद बांधण्यात आली. त्यामुळे संबंधित जागेवरील हक्क आणि मूळ मंदिराची जमीन परत मिळावी, यासाठी अनेक दावे न्यायालयात प्रलंबित आहेत. मात्र, शाही ईदगाह मशीद समितीने हे सर्व दावे कायदेशीरदृष्ट्या ग्राह्य नसल्याचे सांगत त्यांना विरोध केला आहे.

 

संभळमधील वादाची सुरुवात दिवाणी न्यायालयाने शाही जामा मशिदीच्या सर्वेक्षणाचे आदेश दिल्यानंतर झाली. त्या जागेवर पूर्वी हरिहर मंदिर होते, असा दावा याचिकेत करण्यात आला होता. न्यायालयाच्या आदेशानुसार झालेल्या सर्वेक्षणानंतर गेल्या नोव्हेंबरमध्ये संभळमध्ये हिंसाचार उसळला होता. या घटनेत अनेकांचा मृत्यू झाला होता, तर अनेक जण जखमी झाले होते.

 

सध्या ज्ञानवापी, मथुरा आणि संभळ या तिन्ही प्रकरणांची सुनावणी सर्वोच्च न्यायालयात सुरू असून, ‘उपासना स्थळे (विशेष तरतुदी) अधिनियम, १९९१’च्या अंमलबजावणीसह विविध कायदेशीर मुद्द्यांवर न्यायालय विचार करत आहे. त्याचवेळी विशेष लोक अदालतीच्या माध्यमातून या संवेदनशील वादांवर सामंजस्याचा मार्ग शोधण्याचाही प्रयत्न केला जाणार आहे.