महाराष्ट्रातील ‘या’ ठिकाणी पिकतात सर्वाधिक जांभूळ

jamun जांभळाला भारतासह अनेक आशियाई देशांमध्ये विशेष महत्त्व आहे. या फळाला विविध भागांमध्ये जांभूळ, जांबोलन, नवाल, नवाल पझम, नेराळे, राजमान, जामली आणि जांबलांग अशा 100 हून अधिक नावांनी ओळखले जाते. जांभळाच्या उत्पादनात आणि निर्यातीत भारताचा अग्रक्रम असून, भारतीय जांभळांना संयुक्त अरब अमिरात, सौदी अरेबिया, कतार, ओमान, कुवेत, अमेरिका, युनायटेड किंगडम, कॅनडा, सिंगापूर आणि ऑस्ट्रेलिया यांसारख्या अनेक देशांमध्ये मोठी मागणी आहे.

 

 

 

भारतात जांभळाच्या अनेक जाती आढळतात. मात्र, जीआय टॅग मिळवणारा बहाडोली जांभूळ हा विशेष वैशिष्ट्यपूर्ण प्रकार आहे. विशेष म्हणजे हा जांभूळ ना उत्तर प्रदेशात पिकतो, ना मध्य प्रदेशात; तर महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील बहाडोली गावात त्याची लागवड केली जाते. आपल्या गोड चवीसाठी, उत्कृष्ट गुणवत्ता आणि वेगळ्या ओळखीमुळे बहाडोली जांभूळ देशभर प्रसिद्ध झाले आहे.

महाराष्ट्र हे देशातील सर्वाधिक जांभूळ उत्पादन करणारे राज्य मानले जाते. पालघर जिल्ह्यातील बहाडोली व्यतिरिक्त बदलापूर जांभूळ देखील एक विशेष प्रकार म्हणून ओळखला जातो. महाराष्ट्र जांभळाच्या उत्पादनाचे प्रमुख केंद्र असले, तरी विविध प्रकारांच्या लागवडीमुळे उत्तर प्रदेशाचा क्रमांक दुसऱ्या स्थानावर आहे. याशिवाय तामिळनाडू, गुजरात आणि आसाम ही राज्येही जांभूळ उत्पादनासाठी ओळखली जातात. महाराष्ट्रासोबतच उत्तर प्रदेश आणि तामिळनाडूमध्येही जांभळाची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते.

जांभळाच्या झाडांचे दीर्घायुष्य आणि सातत्यपूर्ण उत्पादन ही त्याची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. ही झाडे तब्बल 30 मीटर उंचीपर्यंत वाढू शकतात. दाट सावली देणारी ही झाडे मोठ्या प्रमाणात फळ उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहेत.

 

 

पालघर आणि ठाणे हे दोन्ही जिल्हे महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशाचा भाग आहेत. या भागात जांभळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. डहाणू परिसरातील बहाडोली जांभूळ आपल्या चव आणि गुणवत्तेमुळे देशभरात लोकप्रिय झाले आहे.

जांभळाच्या लागवडीसाठी jamun समशीतोष्ण आणि उष्णकटिबंधीय हवामान पोषक मानले जाते. कोकणातील उबदार आणि दमट हवामान या पिकासाठी अत्यंत अनुकूल आहे. येथील वातावरणामुळे झाडांवर उष्णता आणि पावसाचा फारसा विपरीत परिणाम होत नाही, त्यामुळे झाडे मजबूत राहतात आणि चांगले उत्पादन मिळते.जांभूळ दरवर्षी पावसाळ्यात बाजारात दाखल होते. कोकणातील मुसळधार पाऊस फळे पक्व होण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. मात्र, फुलोऱ्याच्या काळात होणारा अतिवृष्टीचा परिणाम उत्पादनावर होऊ शकतो. कोकणातील हवामानात या दोन्ही परिस्थितींमध्ये योग्य संतुलन आढळते. याशिवाय, येथील पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी आणि सुपीक पोयट्याची जमीन जांभळाच्या लागवडीसाठी आदर्श मानली जाते.जामुनची व्यावसायिक लागवड महाराष्ट्र, तामिळनाडू, गुजरात, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटक या राज्यांमध्ये केली जाते. मात्र, कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण हवामान, मातीचे मिश्रण आणि उत्तम प्रतीची बहाडोली जात यामुळे महाराष्ट्राला जांभळाच्या उत्पादनात वेगळी ओळख मिळाली आहे.

 

 

जांभळाला अनेकदा ‘सुपरफूड’ असेही म्हटले जाते. विशेषतः मधुमेहींसाठी हे फळ उपयुक्त मानले जाते. हेल्थलाइनच्या अहवालानुसार, जांभळामध्ये अनेक प्रकारचे अँटीऑक्सिडंट्स आढळतात. तसेच व्हिटॅमिन ए, बी, बी1, बी6 आणि ई यांसारख्या पोषक घटकांच्या उपस्थितीमुळे हे फळ आरोग्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.

जांभळामध्ये संत्र्यापेक्षा तिप्पट जास्त व्हिटॅमिन सी असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे त्वचेचे आरोग्य चांगले राखण्यास आणि जखमा लवकर भरून येण्यास मदत होते. यामधील अँटीऑक्सिडंट्स आणि व्हिटॅमिन सी शरीराची रोगप्रतिकारकशक्ती वाढवतात आणि विविध आजारांशी लढण्याची क्षमता मजबूत करतात. याशिवाय सांधेदुखी आणि स्नायूंच्या वेदनांवर उपचारासाठीही जांभूळ प्रभावी मानले जाते.बहाडोली जांभळाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण चवीपासून ते त्याच्या आरोग्यदायी गुणधर्मांपर्यंत, या फळाने महाराष्ट्राच्या कृषी क्षेत्राला देश-विदेशात एक वेगळी ओळख मिळवून दिली आहे.