युद्ध-आपत्तीमध्ये मानवरहित बचाव यंत्रणा
Total Views |
डॉ. दीपक शिकारपूर
ai technology, आजपर्यंत युद्ध, नैसर्गिक आपत्ती किंवा समुद्रातील दुर्घटना यामध्ये जीव वाचवण्यासाठी नेहमीच माणसालाच धोक्यात जावे लागत असे. एखादे विमान कोसळले, जहाज बुडाले किंवा भूकंपामुळे लोक अडकले तर बचाव पथके स्वतःचा जीव धोक्यात घालून मदत करत असत. मात्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वयंचलित यंत्रणा आणि रोबोटिक्स यांच्या संगमामुळे हे चित्र झपाट्याने बदलत आहे. उद्याच्या जगात माणूस निर्णय घेईल, पण सर्वात धोकादायक ठिकाणी सर्वप्रथम पोहोचतील ती मानवरहित यंत्रे! याचे एक ऐतिहासिक उदाहरण नुकतेच जगासमोर आले. होर्मुझ सामुद्रधुनीजवळ एक लष्करी हेलिकॉप्टर दुर्घटनाग्रस्त झाले. दोन सैनिक समुद्रात अडकले होते. अशा वेळी बचावासाठी दुसरे हेलिकॉप्टर किंवा जहाज पाठवण्याची अपेक्षा होती. परंतु घटनास्थळी पोहोचले ते सुमारे चोवीस फूट लांबीचे स्वयंचलित नौकायान. या नौकेने कोणत्याही चालकाविना समुद्रात अडकलेल्या सैनिकांचा शोध घेतला आणि सुरक्षितपणे बाहेर काढले. लष्करी इतिहासातील ही पहिली अशी घटना होती, जिथे पूर्णपणे स्वयंचलित नौकेने प्रत्यक्ष बचाव मोहीम यशस्वी केली. या तंत्रज्ञानामागे भारतीय वंशाचे अभियंता विभव आळतेकर यांचे योगदान विशेष उल्लेखनीय आहे. भारतीय बुद्धिमत्ता आज केवळ माहिती तंत्रज्ञानापुरती मर्यादित नसून ती जागतिक सुरक्षाव्यवस्थेच्या नव्या अध्यायालाही दिशा देत आहे, याचा हा अभिमानास्पद पुरावा आहे. या घटनेचे महत्त्व केवळ दोन सैनिकांचे प्राण वाचवण्यात नाही. खरा बदल म्हणजे बचाव आणि युद्ध व्यवस्थापनाच्या संपूर्ण तत्त्वज्ञानात होत असलेली क्रांती. भविष्यात संकटाच्या ठिकाणी सर्वप्रथम माणूस नव्हे तर यंत्र पाठवले जाईल. त्यामुळे मानवी जीवितहानी कमी होईल, निर्णय अधिक वेगाने घेतले जातील आणि मोहिमांची यशस्विताही वाढेल.
आज युद्धाचे स्वरूप वेगाने बदलत आहे. पूर्वी रणांगणावर सैनिक, रणगाडे आणि लढाऊ विमाने दिसत असत. आता त्यांची जागा स्वयंचलित ड्रोन, बुद्धिमान रोबो आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित प्रणाली घेत आहेत. भविष्यात समुद्रातील खाणी शोधणे, शत्रूच्या क्षेत्रात प्रवेश करणे, जखमी सैनिकांना बाहेर काढणे किंवा विषारी वातावरणात मदतकार्य करणे ही सर्व कामे मानवरहित यंत्रांद्वारे केली जातील. सायबर युद्ध आणि डिजिटल गुप्तहेरगिरी हेही भविष्यातील संघर्षाचे महत्त्वाचे आयाम ठरणार आहेत. उद्याची युद्धे केवळ रणांगणावर लढली जाणार नाहीत, तर संगणक जाळे, उपग्रह व्यवस्था, वीज वितरण प्रणाली, बँकिंग नेटवर्क आणि दळणवळण यंत्रणांवरही हल्ले होतील. कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित सायबर प्रणाली शत्रूच्या हालचालींचे विश्लेषण करतील, संशयास्पद घुसखोरी ओळखतील आणि काही सेकंदांमध्ये प्रतिकारात्मक उपाययोजना करतील. स्वयंचलित ड्रोन, उपग्रह आणि सेन्सर नेटवर्क सीमाभागांवर सतत लक्ष ठेवून गुप्त माहिती गोळा करतील. भविष्यातील गुप्तहेर कदाचित एखादा मनुष्य नसून बुद्धिमान रोबो, सूक्ष्म ड्रोन किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर चालणारी डिजिटल प्रणाली असेल. त्यामुळे राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी सैनिकांइतकेच सायबर तज्ज्ञ, डेटा वैज्ञानिक आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता अभियंते महत्त्वाचे ठरणार आहेत. माहितीचे संरक्षण करणारा, सायबर हल्ले रोखणारा आणि डिजिटल क्षेत्रात वर्चस्व निर्माण करणाराच उद्याच्या जागतिक स्पर्धेत आघाडीवर राहील.
नैसर्गिक आपत्ती व्यवस्थापनातही या तंत्रज्ञानाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे. भूकंपानंतर ढिगाऱ्याखाली अडकलेले लोक शोधण्यासाठी लहान रोबोटिक यंत्रे वापरली जातील. पुरग्रस्त भागात स्वयंचलित नौका अन्न, औषधे आणि मदत सामग्री पोहोचवतील. जंगलातील आगीमध्ये अग्निशमन दलाआधी ड्रोन परिस्थितीचे विश्लेषण करतील. पूर, चक्रीवादळ किंवा भूस्खलन यांसारख्या घटनांमध्ये मानवी मदतकार्य अधिक सुरक्षित आणि परिणामकारक होईल. कृत्रिम बुद्धिमत्ता या संपूर्ण व्यवस्थेचा मेंदू ठरणार आहे. हजारो सेन्सर्सकडून मिळणारी माहिती, उपग्रहांद्वारे मिळणारी छायाचित्रे, हवामानाचा अंदाज आणि प्रत्यक्ष परिस्थिती यांचे विश्लेषण करून यंत्रे काही सेकंदांमध्ये निर्णय घेऊ शकतील. माणसाला जिथे काही मिनिटे लागतील, तिथे कृत्रिम बुद्धिमत्ता काही क्षणांमध्ये पर्याय सुचवेल. यामध्ये इंटरनेट ऑफ थिंग्ज, प्रगत संवेदक, उपग्रह तंत्रज्ञान, संगणकीय दृष्टी, यंत्र शिक्षण आणि अतिवेगवान संप्रेषण प्रणाली यांचा मोठा वाटा असेल. प्रत्येक यंत्र एकमेकांशी संवाद साधेल आणि एकत्रितपणे कार्य करेल. त्यामुळे संपूर्ण बचाव मोहीम अधिक समन्वयित आणि प्रभावी बनेल. भारतासाठी ही मोठी संधी आहे. आपल्या देशात जगातील सर्वोत्तम अभियंते, संशोधक आणि तंत्रज्ञान तज्ज्ञ आहेत. संरक्षण, आपत्ती व्यवस्थापन आणि सार्वजनिक सुरक्षेसाठी स्वदेशी मानवरहित यंत्रणा विकसित करण्याची क्षमता भारताकडे आहे. समुद्रकिनारे, पर्वतीय प्रदेश, पूरग्रस्त भाग आणि शहरी आपत्ती यासाठी विशेष भारतीय उपाय विकसित करता येतील. यामुळे ‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनेला नवी दिशा मिळेल.
शिक्षणक्षेत्रालाही याचा विचार करावा लागेल. विद्यार्थ्यांना केवळ संगणक वापरणे पुरेसे ठरणार नाही, तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, डेटा विश्लेषण, सायबर सुरक्षा आणि स्वयंचलित प्रणालींचे ज्ञान आवश्यक असेल. भविष्यातील रोजगार, उद्योग आणि राष्ट्रीय सुरक्षा या सर्व क्षेत्रांमध्ये या कौशल्यांची मागणी वाढणार आहे. तथापि, या तंत्रज्ञानाबरोबर नैतिक आणि कायदेशीर प्रश्नही उभे राहतील. यंत्रांनी घेतलेल्या निर्णयांची जबाबदारी कोणाची, चुकीचा निर्णय झाल्यास उत्तरदायित्व कोण स्वीकारणार, मानवी नियंत्रण किती असावे या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे तितकेच आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानाने मानवतेची सेवा करावी, तिची जागा घेऊ नये, हा मूलभूत सिद्धांत येथे कायम ठेवावा लागेल. होर्मुझ सामुद्रधुनीतील ती बचाव मोहीम भविष्यातील जगाची एक झलक आहे. उद्याच्या युद्धांमध्ये, समुद्री दुर्घटनांमध्ये, भूकंपांमध्ये आणि पुरांमध्ये सर्वप्रथम धावून येणारे कदाचित मानव नसतील; ती असतील बुद्धिमान यंत्रे. मानव त्यांच्या मागे उभा असेल, मार्गदर्शन करत असेल, पण धोका पत्करणारे आणि संकटात उतरून काम करणारे सैनिक, नौका, ड्रोन आणि रोबो हे मानवरहित असतील. मानवजातीच्या इतिहासात हा एक नवा टप्पा आहे. जिथे तंत्रज्ञान केवळ सुविधा देत नाही, तर जीव वाचवते आणि त्या परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी भारतीय बुद्धिमत्ता, नवकल्पना आणि दूरदृष्टी उभी आहे. उद्याच्या जगात युद्ध जिंकण्यापेक्षा जीव वाचवणे अधिक महत्त्वाचे ठरेल आणि त्या कार्यात मानवरहित यंत्रणाच मानवतेची सर्वात मोठी साथीदार ठरणार आहे.
आजच्या काळात गुप्तहेरगिरी केवळ एखाद्या देशात गुप्तहेर पाठवण्याइतकी मर्यादित राहिलेली नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सूक्ष्म इलेक्ट्रॉनिक्स, उपग्रह तंत्रज्ञान आणि इंटरनेटमुळे गुप्त माहिती गोळा करण्याच्या पद्धती पूर्णपणे बदलल्या आहेत. काही सेंटीमीटर आकाराचे ड्रोन, अत्याधुनिक कॅमेरे, ध्वनी संवेदक, उष्णता ओळखणारी उपकरणे आणि उपग्रहांमधून मिळणारी उच्च-गुणवत्तेची छायाचित्रे यांचा वापर करून हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या भागांवर सतत नजर ठेवता येते. भविष्यात पक्ष्यांच्या आकाराचे ड्रोन, कीटकांसारखी सूक्ष्म यंत्रे आणि समुद्रातील स्वयंचलित निरीक्षण यंत्रणा गुप्त माहिती संकलनात महत्त्वाची भूमिका बजावतील. सायबर गुप्तहेरगिरी हे आणखी एक प्रभावी शस्त्र बनत आहे. शत्रूराष्ट्रांच्या संगणक प्रणालींमध्ये प्रवेश करून संवेदनशील माहिती मिळवणे, औद्योगिक रहस्ये चोरणे, संरक्षण क्षेत्रातील माहिती हस्तगत करणे किंवा महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांवर नजर ठेवणे हे सर्व संगणकांच्या माध्यमातून केले जात आहे. अनेकदा एखादा सायबर हल्ला किंवा माहितीची चोरी वर्षानुवर्षे लक्षातही येत नाही. त्यामुळे डेटा हेच नवीन युगातील सोने बनले आहे. सामाजिक माध्यमेदेखील आधुनिक युद्ध आणि गुप्तहेरगिरीचे प्रभावी साधन ठरत आहेत. फेसबुक, एक्स, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब आणि इतर व्यासपीठांवरील माहितीचे विश्लेषण करून लोकांची मते, भावना, सामाजिक प्रवाह आणि राजकीय कल समजून घेता येतात. कृत्रिम बुद्धिमत्ता लाखो संदेश, छायाचित्रे आणि व्हिडिओंचे विश्लेषण करून जनमतावर परिणाम करणाऱ्या मोहिमा ओळखू शकते किंवा स्वतः अशा मोहिमा राबवू शकते.
(लेखक उद्योजक व संगणक साक्षरता प्रसारक आहेत.)