हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रांनी वाढवली अमेरिका-इस्रायलची धास्ती

hypersonic missiles इराणच्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमातील नव्या तांत्रिक प्रगतीमुळे अमेरिका आणि इस्रायलच्या संरक्षण व्यवस्थेसमोर मोठे आव्हान उभे राहिल्याची चर्चा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सुरू आहे. अमेरिकन अधिकाऱ्यांच्या मते, इराणने विकसित केलेली अत्याधुनिक क्षेपणास्त्रे अधिक वेगवान, अचूक आणि हवेतच दिशा बदलण्यास सक्षम असल्याने त्यांचा अचूक वेध घेणे आणि रोखणे पूर्वीपेक्षा अधिक कठीण झाले आहे. त्यामुळे मध्य-पूर्वेतील सामरिक परिस्थिती अधिक संवेदनशील बनली आहे.

 

 

सुरक्षा तज्ज्ञांच्या मते, इराणच्या क्षेपणास्त्र क्षमतेत झालेल्या सुधारणांमध्ये रशिया आणि चीनकडून तांत्रिक सहकार्य मिळत असल्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. लक्ष्यभेद तंत्रज्ञान, उपग्रह माहिती आणि अन्य तांत्रिक मदतीमुळे इराणची हल्ला करण्याची क्षमता अधिक प्रभावी झाल्याचा अंदाज वर्तवला जात आहे. मात्र, याबाबत कोणतीही अधिकृत पुष्टी झालेली नाही.

 

इराणने विकसित केलेल्या फताह-१ आणि फताह-२ या हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रांकडे विशेष लक्ष वेधले जात आहे. ध्वनीच्या वेगापेक्षा पाचपट अधिक वेगाने प्रवास करणारी ही क्षेपणास्त्रे उड्डाणादरम्यान दिशा बदलू शकतात. त्यामुळे आयर्न डोम, ॲरो आणि थाड (THAAD) यांसारख्या अमेरिकन आणि इस्रायली संरक्षण प्रणालींसाठी त्यांना रोखणे अधिक कठीण ठरत असल्याचा इराणचा दावा आहे. अलीकडील हल्ल्यांमध्ये या क्षेपणास्त्रांनी अनेक इंटरसेप्टर्सना चकवा दिल्याचेही इराणने म्हटले आहे.

 

घन इंधनावर चालणाऱ्या या क्षेपणास्त्रांमध्ये स्वतंत्रपणे मार्गदर्शन करणारे वॉरहेड्स वापरण्यात आल्याचे सांगितले जाते. अंतिम टप्प्यात दिशा बदलण्याच्या क्षमतेमुळे रडार आणि इंटरसेप्टर प्रणालींना मोठे आव्हान निर्माण होत आहे. त्यामुळे पारंपरिक संरक्षण यंत्रणांची परिणामकारकता कमी होत असल्याची चिंता अमेरिकन आणि इस्रायली अधिकाऱ्यांनी व्यक्त केली आहे.

 

दरम्यान, रशियाकडून इराणला उपग्रह प्रतिमा आणि प्रगत ड्रोन तंत्रज्ञान उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे वृत्त समोर आले आहे. वॉल स्ट्रीट जर्नलच्या अहवालानुसार, मॉस्को आणि तेहरान यांच्यात गुप्त माहितीची देवाणघेवाण वाढली असून त्यामुळे इराणला लक्ष्य अधिक अचूकपणे निश्चित करता येत आहे. युक्रेन युद्धात इराणी ड्रोनचा वापर होत असताना त्याबदल्यात रशियाकडून तांत्रिक सहकार्य मिळत असल्याचेही सांगितले जात आहे.

 

अमेरिकन अधिकाऱ्यांच्या मते, चीनकडूनही इराणला लक्ष्यभेद तंत्रज्ञान आणि अभियांत्रिकी सहाय्य मिळत असल्याचा संशय आहे. याबाबत ठोस पुरावे उपलब्ध नसले तरी चीनचे हायपरसॉनिक संशोधन आणि इराणसोबतचे दीर्घकालीन तांत्रिक संबंध यामुळे हा संशय अधिक बळावला आहे. काही अभ्यासांमध्ये हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रांविरोधात विद्यमान अमेरिकी संरक्षण व्यवस्था अपुरी ठरू शकते, असेही नमूद करण्यात आले आहे.

 

इराणने गेल्या अनेक दशकांत आपल्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमात सातत्याने सुधारणा केल्या आहेत. स्कडसारख्या जुन्या क्षेपणास्त्रांपासून सुरुवात करून आता देशांतर्गत विकसित हायपरसॉनिक आणि दिशा बदलू शकणाऱ्या क्षेपणास्त्रांपर्यंत त्यांचा प्रवास झाला आहे. इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) या कार्यक्रमाचे नेतृत्व करत असून, फताह क्षेपणास्त्राची मारक क्षमता सुमारे १,४०० किलोमीटर असल्याचा इराणचा दावा आहे. त्यामुळे इस्रायल आणि परिसरातील अमेरिकन तळांपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता या क्षेपणास्त्रांमध्ये असल्याचे सांगितले जाते.

 

या पार्श्वभूमीवर अमेरिका आणि इस्रायल त्यांच्या संरक्षण व्यवस्थेत सुधारणा करण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. मात्र, थाड (THAAD) आणि पॅट्रियट (Patriot) यांसारख्या प्रणाली मुख्यत्वे पारंपरिक क्षेपणास्त्रांचा सामना करण्यासाठी विकसित करण्यात आल्या आहेत. हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रांचा वेग, कमी उंचीवरील उड्डाण आणि दिशा बदलण्याची क्षमता यामुळे त्यांच्याविरोधात नवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

 

इराणच्या वाढत्या लष्करी क्षमतेमुळे मध्य-पूर्वेतील सामरिक संतुलन बदलत असल्याची चर्चा सुरू असून, रशिया, चीन आणि इराण यांच्यातील वाढते सहकार्य अमेरिका आणि तिच्या मित्रदेशांसाठी चिंतेचा विषय बनले आहे. दुसरीकडे, इराणने आपल्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमाचा उद्देश केवळ आत्मसंरक्षण असल्याचा दावा कायम ठेवला आहे, तर अमेरिका आणि पाश्चात्य देश या क्षमतेकडे प्रादेशिक सुरक्षेसाठी वाढता धोका म्हणून पाहत आहेत.