रंगभूमीवरचा प्रयोगशील पडदा खाली

vijaya-mehta : विजया मेहता यांच्या प्रयोगशीलतेचा अर्थ केवळ रंगमंचावरील नव्या प्रयोगांपुरता मर्यादीत नव्हता. त्यांनी नाटकाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलली. नाटक हे मनोरंजनापुरते मर्यादित नसते, तर समाजाशी संवाद साधते, माणसाच्या अंतरंगाचा शोध घेते. प्रश्न विचारते आणि विचार करण्यास भाग पाडते, हे त्यांनी सिद्ध केले. म्हणूनच त्यांच्या प्रत्येक प्रयोगात एक कलात्मक शिस्त आणि वैचारिक प्रामाणिकपणा जाणवतो.

 

 

 

 

 

साठच्या दशकात मराठी प्रायोगिक रंगभूमीचा उदय होत असताना विजया मेहता या चळवळीच्या अग्रभागी होत्या. ‌‘रंगायन‌’च्या स्थापनेत त्यांनी विजय तेंडुलकर, डॉ. श्रीराम लागू, अरविंद देशपांडे यांसारख्या समकालीन रंगकर्मींबरोबर नवी वाट निर्माण केली. व्यावसायिक रंगभूमीच्या साच्यातून बाहेर पडून नाटकाला आधुनिक विचारांची दिशा देण्याचे धाडस त्या पिढीने केले आणि त्या चळवळीचा सर्वाधिक प्रभावी चेहरा विजयाबाई होत्या. त्यांनी मराठी रंगभूमीला जागतिक नाट्यपरंपरेची ओळख करून दिली. बर्टोल्ट ब्रेख्त, आयोनेस्को, चेखॉव्ह यांच्यासारख्या नाटककारांचा अभ्यास करून त्यांनी त्याचा आशय भारतीय संदर्भात नव्याने सादर केला; मात्र त्यांनी कधीही पाश्चात्त्य रंगभाषेचे अंधानुकरण केले नाही. भारतीय लोकपरंपरा, संस्कृत नाट्यपरंपरा आणि मराठी संस्कृती यांच्या आधारावर त्यांनी आधुनिक रंगभाषा उभी केली. म्हणूनच त्यांच्या प्रयोगांमध्ये जागतिकतेचा विस्तार आणि स्थानिकतेची ऊब एकाच वेळी अनुभवायला मिळते. दिग्दर्शिका म्हणून त्यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे कलाकारांवरील विश्वास. त्यांनी नेपथ्य, प्रकाशयोजना किंवा तांत्रिक चमत्कारांपेक्षा अभिनेत्याच्या अंतःशक्तीवर भर दिला. त्यांच्या तालमी कठोर असत; पण त्या कलाकाराला मोडण्यासाठी नव्हे, तर घडवण्यासाठी असत. संवाद पाठ करून रंगमंचावर उभे राहणे हा अभिनय नाही, तर पात्राच्या मनात प्रवेश करून त्याचे जगणे प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवणे म्हणजे अभिनय, ही शिकवण त्यांनी अनेक पिढ्यांना दिली. त्यांच्या हातून घडलेले अनेक कलाकार पुढे भारतीय रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीतील महत्त्वाचे चेहरे ठरले.

 

 

विजयाताईंना अनेकांनी ‌‘बाई‌’ म्हणून आदराने संबोधले. त्या गुरू होत्या; पण गुरूपदाचा गाजावाजा करणाऱ्या नव्हत्या. त्या कलाकारांवर स्वतःची छाप लादत नसत. प्रत्येक कलाकाराच्या व्यक्तिमत्त्वातून त्याची स्वतंत्र अभिव्यक्ती उमलावी यासाठी त्या प्रयत्नशील असत. म्हणूनच त्यांच्याबरोबर काम केलेल्या अनेक कलाकारांनी त्यांच्या निधनानंतर व्यक्त केलेली भावना सारखीच होती. त्या आवाज चढवत नसत, दर्जा उंचावत असत. त्यांनी स्त्रीपात्रांकडे पाहण्याची दृष्टीही बदलली. त्यांच्या कलाकृतींमध्ये स्त्री ही केवळ कथानकाला पूरक व्यक्ती नव्हती, तर स्वतःचे विचार असलेली, निर्णय घेणारी, संघर्ष करणारी आणि प्रश्न विचारणारी व्यक्ती होती. त्या काळात ही दृष्टी धाडसी होती. आज स्त्रीवादी रंगचळवळीबद्दल बोलताना विजयाबाईंचे योगदान स्वतंत्रपणे नोंदवावे लागते. त्यांच्या दिग्दर्शनातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‌‘मितव्ययी भव्यता‌’. रंगमंचावर कमीत कमी साधनांचा वापर करून त्यांनी आशयाला सर्वाधिक प्रभावी रूप दिले. रिकामा मंचही त्यांच्या हातात बोलका होत असे. प्रकाशाचा एक झोत, कलाकाराची एक हालचाल किंवा संवादातील एखादा विराम संपूर्ण दृश्याचा अर्थ बदलून टाकत असे. म्हणूनच आज नाट्यशिक्षण संस्थांमध्ये त्यांच्या प्रयोगांचा अभ्यास केला जातो.

 

 

रंगभूमीपुरतेच नव्हे, तर चित्रपटांमध्येही त्यांनी वेगळी ओळख निर्माण केली. ‌‘रावसाहेब‌’ आणि ‌‘पेस्टनजी‌’सारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी मानवी नात्यांचे सूक्ष्म, वास्तववादी चित्रण केले. ‌‘पार्टी‌’मधील त्यांच्या भूमिकेला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्तम अभिनेत्रीचा गौरव प्राप्त झाला. दिग्दर्शिका, अभिनेत्री, निर्माती आणि प्रशिक्षक अशा विविध भूमिकांमध्ये त्यांनी आपली कलात्मक उंची कायम ठेवली. त्यांच्या कार्याला अनेक सन्मान लाभले. संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, टागोर रत्न यांसह अनेक प्रतिष्ठेचे गौरव त्यांच्या वाट्याला आले; पण त्यांचा खरा पुरस्कार कोणता, असा प्रश्न विचारला तर उत्तर पुरस्कारांच्या यादीत नाही, तर त्यांच्या विद्यार्थ्यांमध्ये, त्यांच्या प्रयोगांमध्ये आणि बदललेल्या रंगसंस्कृतीत आहे. आज मराठी रंगभूमी एका वेगळ्या वळणावर उभी आहे. व्यावसायिकता वाढली आहे. डिजिटल माध्यमांनी प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. प्रयोगशीलतेचा अर्थ अनेकदा केवळ तांत्रिक आकर्षण किंवा धक्कातंत्र असा घेतला जातो. अशा वेळी विजया मेहता यांचे कार्य नव्याने वाचण्याची गरज आहे. त्यांनी शिकवले की प्रयोग म्हणजे परंपरेचा नकार नव्हे, तर परंपरेशी संवाद साधत नवे सत्य शोधणे. आधुनिकता म्हणजे केवळ विदेशी प्रभाव नव्हे, ती स्वतःच्या संस्कृतीकडे नव्या नजरेने पाहण्याची क्षमता आहे. विजयाबाईंचे आयुष्य आपल्याला आणखी एक महत्त्वाचा धडा देते. कला हा प्रसिद्धीचा शॉर्टकट नाही, तर आयुष्यभराची साधना आहे. रंगभूमीवर उभे राहण्यापूर्वी वाचन, चिंतन, निरीक्षण आणि शिस्त आवश्यक असते.

 

 

बाईंच्या प्रत्येक प्रयोगामागे अभ्यासाची वर्षानुवर्षांची मेहनत असे. त्यामुळे त्यांचे दिग्दर्शन कधीही वरवरचे वाटत नाही. त्यात आशयाची खोली आणि कलात्मक परिपक्वता कायम दिसून येते. आज निधनानंतर अनेकजण त्यांना श्रद्धांजली वाहत आहेत. ती आवश्यकही आहे; परंतु केवळ श्रद्धांजली पुरेशी ठरणार नाही. त्यांच्या स्मृतीचे खरे स्मारक उभारायचे असेल, तर मराठी रंगभूमीने पुन्हा अभ्यास, शिस्त, संवेदनशीलता आणि वैचारिक धैर्य यांचा स्वीकार केला पाहिजे. नवीन पिढीने त्यांच्या आत्मचरित्राचा, मुलाखतींचा, नाट्यदृष्टीचा आणि प्रयोगांचा अभ्यास केला पाहिजे. कारण त्या केवळ इतिहास नाहीत, तर त्या भविष्याचीही दिशा आहेत. काही व्यक्तिमत्त्वे त्यांच्या काळापुरती मर्यादित नसतात. ती पुढील अनेक दशकांचे विचार घडवतात. विजयाबाई अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होत्या. त्यांनी रंगभूमीला आधुनिकता दिली; पण मुळांपासून तोडले नाही. त्यांनी कलाकार घडवले; पण व्यक्तिमत्त्वांवर स्वतःची सावली पडू दिली नाही. त्यांनी नाट्यकलेला प्रतिष्ठा दिली; पण कलेला कधीही अहंकाराचे रूप दिले नाही. त्यांच्या जाण्याने एक खुर्ची रिकामी झाली आहे; पण त्यांनी घडवलेली परंपरा अजूनही उभी आहे. विजयाबाईंनी केवळ नाटकांचे दिग्दर्शन केले नाही, तर रंगभूमीचा विचार बदलण्याचे काम केले. अभिनय, नेपथ्य, प्रकाशयोजना, संगीत, संवाद आणि रंगभाषा यांचा एकात्म विचार करून त्यांनी मराठी नाट्यविश्वाला आधुनिकतेची नवी दिशा दिली. त्यामुळे त्या केवळ यशस्वी दिग्दर्शक नसून मराठी रंगभूमीच्या वैचारिक परिवर्तनाच्या महत्त्वाच्या शिल्पकार ठरतात.

 

 

विजयाताईंच्या रंगप्रवासाची सुरुवात नाटकावरील नितांत प्रेमातून झाली. पारंपरिक व्यावसायिक रंगभूमीच्या चौकटीत न अडकता त्यांनी जागतिक रंगपरंपरा, भारतीय लोकनाट्य आणि आधुनिक नाट्यशास्त्र यांचा सखोल अभ्यास केला. हा अभ्यास त्यांच्या प्रत्येक निर्मितीमध्ये जाणवतो. त्यांच्यासाठी नाटक म्हणजे केवळ मनोरंजन नव्हते तर सामाजिक वास्तव, मानवी मन आणि सांस्कृतिक मूल्यांचा शोध घेणारे प्रभावी माध्यम होते. त्यांच्या दिग्दर्शनाची सर्वात मोठी वैशिष्ट्ये म्हणजे संयम आणि सूक्ष्मता. अनेक दिग्दर्शक भव्य नेपथ्य किंवा आकर्षक तांत्रिक साधनांवर भर देतात; परंतु विजयबाईंनी कलाकाराचा अभिनय आणि कथानकाची अंतःशक्ती यांना केंद्रस्थानी ठेवले. त्यामुळे त्यांच्या नाटकांमध्ये बाह्य दिखाव्यापेक्षा आशय अधिक प्रभावी ठरतो. पात्रांच्या मनातील संघर्ष, त्यांच्या नातेसंबंधांतील गुंतागुंत आणि सामाजिक परिस्थितीचे वास्तववादी चित्रण हे त्यांच्या दिग्दर्शनाचे ठळक वैशिष्ट्य मानले जाते. मराठीतील प्रायोगिक रंगभूमीच्या उभारणीत त्यांचे योगदान मोलाचे आहे. व्यावसायिक यशाच्या पलीकडे जाऊन प्रेक्षकांना विचार करायला भाग पाडणारी नाटके त्यांनी सादर केली. जगभरातील श्रेष्ठ नाटककारांच्या साहित्याचा अभ्यास करून त्यांनी त्यातील आशय भारतीय आणि मराठी संदर्भात समजावून सांगितला. त्यामुळे मराठी प्रेक्षकांना जागतिक नाट्यसाहित्याची ओळख झाली आणि रंगभूमीच्या अभिव्यक्तीला नवे परिमाण मिळाले.

 

 

दिग्दर्शक म्हणून विजयाताईंची आणखी एक जमेची बाजू म्हणजे कलाकार घडवण्याची क्षमता. कलाकार अनुभवी असो किंवा नवोदित; प्रत्येकाच्या व्यक्तिमत्त्वातील वैशिष्ट्य ओळखून त्यातून सर्वोत्तम अभिनय कसा घ्यावा, हे त्यांना उत्तम प्रकारे अवगत होते. त्यांच्या तालमीत अभिनय हा केवळ संवाद म्हणण्याचा प्रकार राहत नाही, तर तो शरीरभाषा, आवाज, शांतता, हालचाली आणि भावविश्व यांचा समन्वित अनुभव बनतो. त्यामुळे त्यांच्या हातून घडलेले अनेक कलाकार पुढे मराठी आणि हिंदी रंगभूमी तसेच चित्रपटसृष्टीत उल्लेखनीय ठरले. प्रत्येक प्रयोगशील रंगकर्मीमध्ये, प्रत्येक जिज्ञासू विद्यार्थ्यामध्ये, प्रत्येक प्रामाणिक दिग्दर्शकामध्ये आणि प्रत्येक विचारशील प्रेक्षकामध्ये विजया मेहता जिवंत राहतील. रंगभूमीवरील पडदा खाली आला आहे; पण त्यांनी उजळवलेला प्रकाश अजूनही मंचावर पसरलेला आहे.