वस्त्रोद्योगातील कौशल्य आणि करीअरच्या संधी

 

 दत्तात्रेय आंबुलकर

textile industry आज जागतिक स्तरावर भारतातील तयार कपडेनिर्मिती उद्योगाने व्यावसायिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान प्राप्त केले आहे. यासंदर्भातील विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे, भारतातील तयार कपड्यांच्या कौशल्यासह त्याला लाभलेली भारतीय धर्तीच्या कलाकुसरीने जगालाही भुरळ घातली. यामागे देशांतर्गत विविध शैलीच्या कलेची व कारागिरीची या व्यवसायाला परंपरागत स्वरूपात लाभलेली साथ आजही कायम असून, भारतीय तयार कपडे उद्योगाला अधिक रंगतदारच नव्हे, तर अर्थपूर्ण बनवत आहे.

 

 

 

 

सकृद्दर्शनी व संख्यात्मक स्वरूपात सांगायचे म्हणजे, भारतातील तयार कपडे उद्योगाचे देशाच्या ‘सकल घरेलू उत्पादन’ म्हणजेच ‘जीडीपी’मध्ये २.३ टक्के, तर देशांतर्गत एकूण औद्योगिक उत्पादन क्षेत्रात १३ टक्के एवढे उल्लेखनीय योगदान आहे. मुख्य म्हणजे, भारताच्या एकूण निर्यातीमध्ये तयार कपड्यांच्या निर्यातीचे प्रमाण १२ टक्के एवढे आहे. राष्ट्रीय स्तरावरील रोजगार-संख्येच्या संदर्भात सांगायचे म्हणजे, या उद्योगात प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष स्वरूपात काम करणाऱ्या कामगार-कारागिरांची संख्या ४५ दशलक्षच्या घरात आहे. यावरूनसुद्धा या भारतीय व्यवसायाची वैश्विक व्यापकता स्पष्ट होते.

 

याचाच परिणाम म्हणजे, विद्यार्थ्यांंपासून व्यावसायिकांपर्यंत साऱ्यांसाठी आज तयार कपडे हे क्षेत्र आकर्षणाचा विषय ठरला आहे. यालाच नव्याने जोड मिळाली ती सरकारच्या सकारात्मक धोरणांची! त्यामुळे तयार कपडे बनविण्याच्या व्यावसायिक प्रक्रियेला मोठी व वाढती बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. ग्राहकांच्या बदलत्या गरजा समजून घेऊन तयार कपड्यांना नवे व आकर्षक रूपडे प्राप्त झालेले दिसते. मुख्य म्हणजे, या व्यवसाय क्षेत्रातील ग्राहकीला वयोमर्यादेचे असे बंधन नसते. त्यामुळे ग्रामीण-शहरी, गरीब-श्रीमंत अशा सर्व गट आणि वयोगटांतील ग्राहकांना तयार कपड्यांची बाजारपेठ केवळ सामावूनच घेते असे नव्हे, तर सतत आकर्षितसुद्धा करते.

परिणामी, आज फार मोठ्या संख्येने युवकांपासून महिलांपर्यंत तयार कपडे क्षेत्राकडे स्वाभाविकपणे आकर्षित होत आहेत. याला या व्यवसाय क्षेत्रातील विशेष शिक्षण-प्रशिक्षण क्षेत्राची विशेष साथ लाभली आहे. या क्षेत्रातील वाढत्या व नव्या व्यावसायिक गरजा लक्षात घेऊन ‘नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ फॅशन मॅनेजमेंट’अंतर्गत ‘डिपार्टमेंट ऑफ फॅशन मॅनेजमेंट स्टडीज’ची स्थापना करण्यात येऊन त्याद्वारे नव्या विद्यार्थ्यांशिवाय या क्षेत्रात काम करणाऱ्या कारागिरांना विशेष प्रशिक्षण, मार्गदर्शन केले जाते. यामुळे शिक्षार्थीच्या ज्ञान आणि कौशल्यात तर भर पडतेच. शिवाय, त्यातून नव्या व आकर्षक स्वरूपाच्या कपडेनिर्मिती व निर्यातीला चालना मिळू लागली आहे, हे विशेष. यामध्ये आता तयार कपड्यांच्या किरकोळ व ठोक निर्मितीद्वारे त्यांची फायदेशीर विक्री करण्याच्या दृष्टीने विक्री-व्यवसायाचे विशेष मार्गदर्शन केले जाते.

अशाप्रकारे तयार कपडेनिर्मिती व्यवसायाचा आता नवे व आकर्षित करीअर क्षेत्र म्हणून प्राधान्याने विचार केला जाताना दिसतो. या क्षेत्राचा अभ्यासक्रमासह विचार करणे महत्त्वाचे ठरते. या व्यवसायामध्ये नावीन्य, वेगळेपण-विविधतेसह आकर्षकता या बाबी फार महत्त्वाच्या ठरतात. त्यातही कपड्यांच्या फॅशन पद्धतीला नेहमीच सर्वाधिक महत्त्व व पसंती देण्यात आली असल्याने त्याचा विविध अभ्यासक्रमांतर्गत प्रामुख्याने विचार करणे आवश्यक ठरते.

वर नमूद केल्याप्रमाणे फॅशन डिझाईन-टेक्नॉलॉजी व व्यवस्थापन यासारख्या क्षेत्रात पदवी व पदव्युत्तर अभ्यासक्रम पूर्ण करणाऱ्या विद्यार्थी-उमेदवारांना खालीलप्रमाणे करीअर पर्याय उपलब्ध असतात व त्यांच्या कामकाजाचे स्वरूप सर्वसाधारणपणे पुढीलप्रमाणे असते :

फॅशन व रिटेल मॅनेजर : तयार कपड्यांच्या व्यवसायवाढीसाठी विक्री केंद्रांचे नियोजन करून विक्री व्यवस्थापनाला चालना देणे.

ब्रॅण्ड मॅनेजर : तयार कपड्यांच्या व्यवसाय क्षेत्रात नावीन्य, फॅशन व विविधता यांच्याच जोडीला विशिष्ट व्यावसायिक कंपनीच्या वैशिष्ट्यांची ग्राहकांकडून आवर्जून दखल घेण्यासाठी विशेष चिन्हासह व्यावसायिक पृष्ठभूमीची निर्मिती व जतन करणे आवश्यक असते. यामध्ये दर्जेदार सातत्य राखण्यासाठी ‘ब्रॅण्ड मॅनेजमेंट’ची नेहमीच गरज असते.

विक्री-नियोजन व्यवस्थापक : विविध प्रसंग, सणवार एवढेच नव्हे, तर ऋतू-कालमानानुसार तयार कपड्यांचे उत्पादन व त्याच्या वितरण-विक्रीचे नियोजन करावे लागते.

मागणी-पुरवठा विभाग व्यवस्थापक : कपड्यांची प्रत्यक्षात होणारी विक्री, चोखंदळ ग्राहकांची पसंती, विशिष्ट प्रकारच्या मालाला मिळणारा प्रतिसाद या साऱ्यांंचा अभ्यास करून, पुरवठाविषयक धोरण आखून, त्याची नियोजनबद्ध स्वरूपात अंमलबजावणी करणे.

ऑनलाईन विक्री-व्यवस्थापन : सध्याच्या परिस्थितीत भौगोलिकदृष्ट्या दूरवरच्या ग्राहकांच्या गरजांची पूर्तता करण्यासाठी ‘ई-कॉमर्स’ पद्धतीच्या माध्यमातून विक्री व्यवसायाचे नियोजन व व्यवस्थापन करणे.

कलाकुसरीसह काम करणाऱ्या उद्योजकांना प्रोत्साहन देणे : तयार कपड्यांच्या उत्पादन-विक्री व व्यवस्थापनामध्ये नावीन्यपूर्ण व कलात्मकतेला सर्वाधिक वाव असतो. यामध्ये विविधता व सातत्य आणण्यासाठी छोटेखानी पद्धतीने, पण कलात्मक स्वरूपात कपडे तयार करणाऱ्या कारागीर-उद्योजकांना प्रोत्साहन व मार्गदर्शन करणे.

आर्थिक विक्री व्यवस्थापन : याशिवाय, तयार कपड्यांच्या वितरण-विक्री वाहतूक व व्यवस्थापनाद्वारे रोजगारनिर्मिती होऊ शकते.

तयार कपडे क्षेत्रात उपलब्ध असणाऱ्या विविध संधींचा करीअर-व्यवसाय वा उद्योजकता क्षेत्रात लाभ घेण्यासाठी विविध शैक्षणिक पात्रता व वयोगटांतील स्त्री-पुरुषांना संधी उपलब्ध होऊ शकते.textile industry उद्योजक म्हणून स्वतःचे वा आपल्या सहकाऱ्यांंसह काम सुरू करायचे असल्याने मर्यादित भांडवलासह व्यवसाय सुरू करता येतो. मात्र, त्यासाठी संबंधितांनी आपल्या कौशल्याला कल्पक-कलात्मकतेची जोड दिल्यास प्रयत्नांती यश सहजशक्य होते.

(लेखक एचआर व्यवस्थापन आणि सल्लागार आहेत.)

९८२२८४७८८६