एल निनोचा अंदाज असताना अतिवृष्टी का झाली? PDO म्हणजे नेमके काय?

heavy rainfall  गुजरातमध्ये मान्सूनने सध्या रौद्र रूप धारण केले असून, अनेक भागांमध्ये विक्रमी पावसामुळे पूरस्थिती निर्माण झाली आहे. काही ठिकाणी अवघ्या १४ तासांत ४०० ते ४५० मिलिमीटरपर्यंत पाऊस पडला. नवसारी जिल्ह्यातील चिखली येथे ४५१ मिलिमीटर, अहमदाबादमधील ढोलका येथे ४४० मिलिमीटर, खेरगाम येथे ४३१ मिलिमीटर, सुरतमधील उमरपाडा येथे ४०५ मिलिमीटर, तर वलसाडमधील उमरगाव येथे ३६५ मिलिमीटर पावसाची नोंद झाली.

 

 

 

 

या मुसळधार पावसामुळे नद्या दुथडी भरून वाहू लागल्या, अनेक रस्ते पाण्याखाली गेले, शेतांमध्ये पाणी साचले आणि जनजीवन विस्कळीत झाले. गुजरातमधील या अतिवृष्टीने हवामान तज्ज्ञांनाही विचार करायला भाग पाडले आहे. कारण काही महिन्यांपूर्वी एल निनोच्या प्रभावामुळे मान्सून कमकुवत राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात होती. मात्र, प्रत्यक्षात परिस्थिती त्याच्या अगदी उलट दिसून आली. यामागे केवळ एल निनो किंवा ला निनो जबाबदार नसून, पॅसिफिक महासागरातील दीर्घकालीन हवामान पद्धती असलेल्या पॅसिफिक डेकॅडल ऑसिलेशन म्हणजेच PDO चीही महत्त्वाची भूमिका असल्याचे हवामान तज्ज्ञांचे मत आहे.

पॅसिफिक डेकॅडल ऑसिलेशन ही पॅसिफिक महासागराच्या पृष्ठभागावरील समुद्राच्या तापमानात दीर्घकाळ चालणाऱ्या बदलांची एक नैसर्गिक हवामान पद्धत आहे. एल निनो आणि ला निनोप्रमाणेच PDO चा संबंधही समुद्राच्या तापमानाशी आहे. मात्र, ENSO म्हणजेच एल निनो-ला निनोचे चक्र काही महिन्यांपासून दोन वर्षांपर्यंत टिकू शकते, तर PDO चा प्रभाव अनेक दशकांपर्यंत जाणवू शकतो.

PDO चे प्रामुख्याने दोन टप्पे मानले जातात. सकारात्मक PDO टप्प्यात पॅसिफिक महासागराच्या ईशान्य भागातील पाणी तुलनेने उबदार, तर मध्य पॅसिफिक भागातील पाणी थंड असते. नकारात्मक PDO टप्प्यात याच्या उलट परिस्थिती निर्माण होते. सध्या नकारात्मक PDO चा प्रभाव तीव्र असल्याचे हवामानविषयक विश्लेषणातून समोर येत आहे.

नकारात्मक PDO चा भारतीय मान्सूनवर प्रभाव पडतो. या टप्प्यात वातावरणातील वाऱ्यांची दिशा, हवेचा दाब आणि समुद्रातील तापमानातील बदल यामुळे भारताकडे येणाऱ्या आर्द्रतेच्या प्रवाहाला बळ मिळू शकते. पश्चिम पॅसिफिक आणि हिंद महासागरातून मोठ्या प्रमाणात बाष्पयुक्त हवा भारतीय उपखंडाकडे येते. याचा परिणाम मान्सूनच्या प्रवाहावर होतो. काही परिस्थितींमध्ये मान्सून अधिक सक्रिय होतो आणि सामान्य पावसाच्या तुलनेत अधिक पर्जन्यवृष्टी होऊ शकते. गुजरातसारख्या पश्चिम किनारपट्टीजवळील राज्यांमध्ये अरबी समुद्रातून येणाऱ्या आर्द्रतेमुळे हा परिणाम आणखी तीव्र होण्याची शक्यता असते.

याउलट, सकारात्मक PDO च्या काही टप्प्यांमध्ये भारतातील मान्सून कमकुवत राहण्याची शक्यता असते. त्यामुळे भारतीय मान्सूनचा अभ्यास करताना केवळ एल निनो आणि ला निनोवर लक्ष केंद्रित करून चालत नाही. PDO सारख्या दीर्घकालीन हवामान पद्धतींचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

यावर्षी हवामानाच्या अंदाजांमध्ये एल निनोचा प्रभाव हा प्रमुख घटक मानला जात होता. एल निनोमुळे भारतातील मान्सूनवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो आणि पावसाचे प्रमाण कमी राहू शकते, अशी शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती.

मात्र, हवामान व्यवस्था ही एका घटकावर चालत नाही. समुद्राचे तापमान, वाऱ्यांची दिशा, हवेचा दाब, हिंद महासागरातील स्थिती आणि पॅसिफिक महासागरातील दीर्घकालीन बदल या सर्वांचा एकत्रित परिणाम मान्सूनवर होत असतो. त्यामुळे नकारात्मक PDO चा प्रभाव अपेक्षेपेक्षा अधिक ठरल्यास एल निनोचा संभाव्य परिणाम कमी होऊ शकतो.

याच कारणामुळे काही हवामान अंदाज प्रत्यक्ष परिस्थितीपेक्षा वेगळे ठरल्याचे मानले जात आहे.

हवामान अंदाजांची बहुतांश मॉडेल्स हंगामी आणि अल्पकालीन बदलांचा अंदाज घेण्यासाठी तयार केली जातात. एल निनो आणि ला निनोसारख्या घटनांचा प्रभाव तुलनेने कमी कालावधीत दिसून येतो. त्यामुळे त्यांचा अंदाज लावणे तुलनेने सोपे असते.

मात्र, PDO सारखी दशकीय हवामान पद्धत अधिक गुंतागुंतीची आहे.heavy rainfall समुद्राचे तापमान, वातावरणातील दाब, वाऱ्यांचे जागतिक प्रवाह आणि इतर महासागरांशी होणाऱ्या परस्परसंवादाचा त्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे PDO ची तीव्रता आणि त्याचा विविध प्रदेशांवरील परिणाम अचूकपणे मोजणे अद्याप आव्हानात्मक आहे.

जागतिक तापमानवाढीमुळे समुद्राच्या तापमानातही मोठे बदल होत आहेत. त्यामुळे PDO आणि हवामान बदल यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक गुंतागुंतीचा झाला आहे. हवामान मॉडेल्समध्ये या सर्व घटकांचा अचूक समावेश करणे अजूनही वैज्ञानिकांसाठी मोठे आव्हान आहे.

गुजरातमधील सध्याची अतिवृष्टी ही केवळ PDO मुळे झाल्याचे म्हणता येणार नाही. PDO हा मोठ्या हवामान पद्धतीचा एक महत्त्वाचा भाग असू शकतो. त्यासोबतच अरबी समुद्रातून येणारी मोठ्या प्रमाणातील आर्द्रता, मान्सूनची सक्रिय स्थिती, स्थानिक हवामान प्रणाली आणि भौगोलिक परिस्थिती यांचाही पावसावर प्रभाव पडतो. गुजरातचा काही भाग समुद्राच्या जवळ असून, काही प्रदेश डोंगराळ भागांच्या आसपास आहेत. त्यामुळे आर्द्र वारे आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा एकत्रित परिणाम झाल्यास कमी वेळेत अत्यंत मुसळधार पाऊस पडू शकतो.

हवामान बदलामुळे अशा टोकाच्या हवामान घटनांची तीव्रता आणि वारंवारता वाढत असल्याचेही जगभरातील हवामान अभ्यासातून दिसून येत आहे. त्यामुळे भविष्यातील मान्सूनचा अंदाज घेताना केवळ एल निनो किंवा ला निनोवर अवलंबून राहणे पुरेसे ठरणार नाही.

भारतीय मान्सूनवर ENSO सोबतच PDO, इंडियन ओशन डायपोल आणि अटलांटिक महासागरातील दीर्घकालीन हवामान पद्धतींचाही परिणाम होतो. त्यामुळे भविष्यातील हवामान अंदाज अधिक अचूक करण्यासाठी या सर्व घटकांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

गुजरातमधील अतिवृष्टीने पुन्हा एकदा दाखवून दिले आहे की, हवामान बदलत असताना मान्सूनचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे होत आहे. एखाद्या एका हवामान घटकाच्या आधारे संपूर्ण हंगामाचा अंदाज बांधणे धोकादायक ठरू शकते. त्यामुळे शास्त्रज्ञ, प्रशासन आणि शेतकरी यांच्यासाठी PDO सारख्या दीर्घकालीन हवामान प्रणाली समजून घेणे भविष्यात अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.