बाबा बर्फानींचे हिमलिंग लवकर वितळण्यामागे नेमके कारण काय?

baba barfani अमरनाथ यात्रेला यंदाही भाविकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळत असतानाच, बाबा बर्फानींचे नैसर्गिक हिमलिंग अवघ्या काही दिवसांत मोठ्या प्रमाणात वितळल्याने भाविकांमध्ये निराशा पसरली आहे. गेल्या काही वर्षांपासून हिमलिंगाचे आकारमान यात्रेच्या सुरुवातीलाच वेगाने कमी होत असल्याचे दिसून येत असून, यंदाही त्याची पुनरावृत्ती झाली आहे. हवामानतज्ज्ञ आणि पर्यावरण अभ्यासकांच्या मते, जागतिक तापमानवाढ, कमी बर्फवृष्टी आणि हिमालयातील बदलते हवामान ही त्यामागील प्रमुख कारणे आहेत.

 

 

३ जुलैपासून सुरू झालेल्या अमरनाथ यात्रेत अवघ्या चार दिवसांत ८५ हजार ७७९ हून अधिक भाविकांनी पवित्र गुहेत दर्शन घेतले. मात्र, गुहेतील नैसर्गिक हिमलिंग झपाट्याने वितळल्याने नंतर पोहोचणाऱ्या अनेक भाविकांना पूर्वीप्रमाणे भव्य हिमलिंगाचे दर्शन घेता आले नाही. २३ मे रोजी सुमारे ७ फूट उंच असलेले हिमलिंग २९ जूनलाही ५ फूटांपेक्षा अधिक उंच होते, मात्र ६ जुलैपर्यंत त्याचा सुमारे ९० टक्के भाग वितळल्याचे दिसून आले.

 

अमरनाथ गुहेतील हिमलिंग कोणत्याही मानवनिर्मित प्रक्रियेतून तयार होत नाही. गुहेच्या छतावरून सतत टपकणारे पाणी अत्यंत कमी तापमानामुळे गोठून बर्फाचा नैसर्गिक स्तंभ तयार होतो. यालाच भाविक 'बाबा बर्फानी' म्हणून पूजतात. या हिमलिंगाचा आकार दरवर्षी तापमान, बर्फवृष्टी आणि गुहेतील नैसर्गिक वातावरणावर अवलंबून असतो. तापमान वाढल्यास किंवा बर्फवृष्टी कमी झाल्यास हिमलिंग अधिक वेगाने वितळते.

 

हवामानतज्ज्ञांच्या मते, गेल्या काही वर्षांत जम्मू-काश्मीरसह संपूर्ण हिमालयीन प्रदेशात हिवाळ्यात कमी बर्फवृष्टी आणि उन्हाळ्यात जास्त तापमान नोंदवले जात आहे. त्यामुळे गुहेतील बर्फ पूर्वीइतका काळ टिकत नाही. पूर्वी सावन महिन्याच्या बहुतांश कालावधीत हिमलिंग कायम राहत असे, मात्र आता यात्रा सुरू झाल्यानंतर अवघ्या एका आठवड्यात त्याचा आकार झपाट्याने कमी होत असल्याचे चित्र दिसत आहे.

 

पर्यावरण अभ्यासकांच्या मते, यात्रेदरम्यान लाखो भाविक गुहेपर्यंत पोहोचतात. त्यामुळे मानवी उपस्थितीमुळे निर्माण होणारी उष्णता, प्रकाश व्यवस्था, हेलिकॉप्टर सेवा, रस्ते, जनरेटर, खेचरांची वाहतूक आणि इतर सुविधा यांचाही स्थानिक पर्यावरणावर काही प्रमाणात परिणाम होतो. मात्र, या सर्व कारणांपेक्षा जागतिक तापमानवाढ आणि हवामान बदल हा अधिक गंभीर घटक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

 

गेल्या तीन वर्षांपासून हिमलिंग लवकर वितळण्याची हीच स्थिती कायम आहे. त्यामुळे हा केवळ धार्मिक विषय नसून, हिमालयातील बदलत्या हवामानाचा गंभीर इशारा असल्याचे पर्यावरणतज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. हिमालयातील परिसंस्थेचे संरक्षण आणि भाविकांच्या श्रद्धेचा समतोल राखण्यासाठी भविष्यात अधिक वैज्ञानिक नियोजन आणि पर्यावरणपूरक उपाययोजना आवश्यक असल्याचेही तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे.

 

हिमलिंग लवकर वितळले असले, तरी भाविकांच्या श्रद्धेत कोणतीही कमी झालेली नाही. सोमवारी एकाच दिवशी २८ हजार ८१८ भाविकांनी बाबा अमरनाथांचे दर्शन घेतले. खराब हवामान आणि पावसाच्या परिस्थितीतही बालटाल आणि पहलगाम या दोन्ही मार्गांनी भाविक ३,८८० मीटर उंचीवरील पवित्र गुहेपर्यंत पोहोचत आहेत. प्रशासनाच्या माहितीनुसार, यंदाची अमरनाथ यात्रा २८ ऑगस्ट (रक्षाबंधन) पर्यंत सुरू राहणार आहे.