महादेवांना दूध प्रिय की भक्ती महत्त्वाची?

Dugdhabhishek on the Shivling श्रावण महिना सुरू झाला की देशभरातील शिवमंदिरांमध्ये भक्तांची गर्दी वाढते. भगवान शंकराच्या पूजेत जलाभिषेकासोबत दूध अर्पण करण्याचीही परंपरा आहे. शिवलिंगावर दूध, दही, मध, तूप, साखर, बेलपत्र आणि धोत्र्याची फुले अर्पण केली जातात. मात्र, श्रावणात विशेषतः दूधच का वाहिले जाते, यामागे धार्मिक श्रद्धेबरोबरच काही पारंपरिक आणि वैज्ञानिक कारणेही सांगितली जातात.पावसाळ्यात वातावरणातील बदलांचा परिणाम पशुधनाच्या आरोग्यावर आणि दुधाच्या गुणवत्तेवर होऊ शकतो, अशी पारंपरिक समजूत होती. प्राचीन काळात दूध साठवून ठेवण्याच्या आणि सुरक्षित ठेवण्याच्या आधुनिक सुविधा उपलब्ध नव्हत्या. त्यामुळे या काळात मिळणारे दूध थेट सेवन करण्याऐवजी धार्मिक विधींमध्ये वापरण्याची परंपरा विकसित झाली असावी, असे काही मतांमध्ये सांगितले जाते.

 

 

 

पूर्वी शिवलिंगावर दूध अर्पण करण्यासाठी तांबे किंवा पितळेच्या पात्रांचा वापर केला जात असे. शिवलिंगावर अभिषेक केल्यानंतर ते मिश्रण किंवा पाणी शेतीमध्ये वापरण्याचीही प्रथा काही ठिकाणी होती. त्यामुळे धार्मिक विधीबरोबरच त्याचा उपयोग निसर्ग आणि शेतीशी जोडला जात असल्याचे मानले जाते. मात्र, दूध अर्पण करण्यामागील ही वैज्ञानिक कारणे ऐतिहासिक परंपरा आणि लोकमान्यतांवर आधारित आहेत; त्यांना आधुनिक वैज्ञानिक नियम म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही.शिवलिंगावर दूध अर्पण करण्यामागे सर्वात प्रसिद्ध धार्मिक कथा समुद्रमंथनाशी संबंधित आहे. समुद्रमंथनातून हलाहल विष बाहेर आल्यानंतर संपूर्ण सृष्टी धोक्यात आली. त्यावेळी भगवान शंकरांनी सृष्टीचे रक्षण करण्यासाठी हे विष प्राशन केल्याची पुराणातील कथा आहे. विषामुळे त्यांच्या शरीरात तीव्र उष्णता निर्माण झाली आणि त्यांचा दाह शांत करण्यासाठी देवतांनी त्यांच्यावर जल आणि दूध अर्पण केले, अशी धार्मिक मान्यता आहे. हे विष भगवान शंकरांच्या पोटात जाऊ नये म्हणून माता पार्वतीने त्यांचा कंठ धरून ठेवला, अशीही कथा सांगितली जाते. त्यामुळे विष त्यांच्या कंठातच राहिले आणि त्यांचा कंठ निळा पडला. याच कारणामुळे भगवान शंकरांना ‘निळकंठ’ हे नाव मिळाल्याची धार्मिक मान्यता आहे.

 

 

 

दूध हे हिंदू धार्मिक परंपरेत शुद्धता, सात्त्विकता आणि पवित्रतेचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे शिवलिंगावर दूध अर्पण करणे हे केवळ एक धार्मिक कर्मकांड नसून भक्ती आणि समर्पणाचे प्रतीक मानले जाते. भक्त आपल्या मनातील अहंकार, नकारात्मक विचार आणि अशांतता महादेवांच्या चरणी अर्पण करण्याचा भाव या अभिषेकामागे ठेवतात. शिवलिंगावर सतत वाहणारी दुधाची धार ही श्रद्धा, भक्ती आणि मनःशांतीचे प्रतीक मानली जाते. त्यामुळे ‘महादेवांना दूधच सर्वाधिक प्रिय आहे’ असे म्हणण्यापेक्षा दूध अर्पण करण्यामागे भक्तिभाव आणि धार्मिक प्रतीकात्मकता अधिक महत्त्वाची आहे. श्रावणातील दुग्धाभिषेक हा त्यामुळे धार्मिक श्रद्धा, पुराणकथा आणि शतकानुशतके चालत आलेल्या परंपरांचा संगम मानला जातो.