आज दिव्यांचा सण! किती दिवे लावायचे, नैवेद्य काय?

deep amavasya आषाढ अमावस्या म्हणजेच दीप अमावस्या यंदा बुधवार, १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी साजरी केली जात आहे. महाराष्ट्राच्या धार्मिक परंपरेत या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. श्रावण महिन्याच्या आगमनापूर्वी येणाऱ्या या अमावस्येला घरातील समई, पणत्या, निरांजन आणि इतर दिवे स्वच्छ करून त्यांचे पूजन केले जाते.

 

 

 

दिवा हा ज्ञान, प्रकाश, पवित्रता आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानला जात असल्याने या दिवशी दीपपूजन करण्याची परंपरा अनेक घरांमध्ये आजही कायम आहे.पंचांगानुसार अमावस्या तिथी ११ ऑगस्ट २०२६ रोजी रात्री १ वाजून ५२ मिनिटांनी सुरू झाली असून १२ ऑगस्ट रोजी रात्री ११ वाजून ६ मिनिटांनी समाप्त होणार आहे. त्यामुळे १२ ऑगस्ट रोजी दीप अमावस्या साजरी केली जात आहे. दीपपूजनासाठी गोधूलिकाळाचा मुहूर्त सायंकाळी ७ वाजून ८ मिनिटांपासून ७ वाजून ३१ मिनिटांपर्यंत दिला आहे. या कालावधीत दिवे प्रज्वलित करून पूजन करणे शुभ मानले जाते.

 

 

 

दीपपूजनाची तयारी करताना सर्वप्रथम घर आणि देवघराची स्वच्छता केली जाते. त्यानंतर घरातील समई, पणत्या, निरांजन आणि इतर दिवे स्वच्छ धुऊन पुसून घेतले जातात. स्वच्छ पाटावर वस्त्र अंथरून त्यावर दिवे मांडले जातात. पाटाभोवती रांगोळी काढून दिव्यांना हळद-कुंकू, अक्षता, गंध आणि फुले अर्पण केली जातात. त्यानंतर दिव्यांमध्ये तूप किंवा तेल भरून वात लावली जाते आणि सर्व दिवे प्रज्वलित केले जातात. दीपपूजनाच्या वेळी ‘ॐ दीपज्योतिः परब्रह्म, दीपज्योतिर्जनार्दनः। दीपो हरतु मे पापं, दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते॥’ या श्लोकाचे पठण केले जाते. त्यानंतर आरती करून नैवेद्य दाखवला जातो. घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदावी, तसेच अज्ञानाचा अंधार दूर होऊन ज्ञानाचा प्रकाश निर्माण व्हावा, अशी प्रार्थना केली जाते.

दीप अमावस्येला किती दिवे लावावेत, यासाठी एकच निश्चित संख्या सर्व कुटुंबांना लागू होत नाही. घरातील परंपरेनुसार समई, पणत्या, निरांजन किंवा उपलब्ध दिव्यांची पूजा केली जाते. काही घरांमध्ये सर्व दिवे एकत्र मांडून त्यांचे पूजन करण्याची पद्धत आहे. दिव्यांची संख्या ठरवण्यापेक्षा त्यांची स्वच्छता आणि श्रद्धेने केलेले पूजन अधिक महत्त्वाचे मानले जाते. या दिवशी नैवेद्यासाठी पुरण, खीर, लाह्या, बत्ताशे, फळे, दूध, तूप किंवा घरच्या घरी तयार केलेले गोड पदार्थ ठेवण्याची प्रथा आहे. महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांमध्ये कणकेचे गोड दिवे तयार केले जातात. गव्हाच्या कणकेपासून छोटे दिवे बनवून त्यामध्ये तूप किंवा तेल आणि कापसाची वात ठेवली जाते. त्यांचे पूजन केल्यानंतर काही कुटुंबांमध्ये हे दिवे नैवेद्य किंवा प्रसाद म्हणूनही ग्रहण केले जातात.

 

दीप अमावस्येशी पितरांशी संबंधित धार्मिक परंपराही जोडल्या गेल्या आहेत. काही कुटुंबांमध्ये पितरांच्या स्मरणार्थ दक्षिण दिशेला दिवा लावण्याची प्रथा आहे. दक्षिण दिशा यमाची दिशा मानली जाते आणि पितरांच्या स्मरणार्थ या दिशेला दीप प्रज्वलित केला जातो, अशी धार्मिक मान्यता आहे. या दिव्यामुळे पितरांचा आशीर्वाद मिळतो आणि कुटुंबात सुख-समृद्धी राहते, अशी श्रद्धा आहे.काही भागांमध्ये या दिवशी कणकेच्या दिव्यांनी मुलांना ओवाळण्याचीही लोकपरंपरा आहे. त्यासाठी कणकेचे छोटे दिवे तयार करून त्यात तूप किंवा तेल आणि वात लावली जाते. दिवे प्रज्वलित केल्यानंतर मुलांना तीन किंवा पाच वेळा ओवाळले जाते. त्यानंतर कपाळावर कुंकू किंवा हळद-कुंकू लावून गोड पदार्थ देऊन आशीर्वाद दिला जातो. दीप अमावस्येचा मुख्य संदेश हा प्रकाश आणि सकारात्मकतेशी जोडला जातो. घरातील वर्षभर वापरले जाणारे दिवे स्वच्छ करून त्यांची पूजा करण्याच्या माध्यमातून प्रकाशाचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते. कुटुंबाची परंपरा आणि स्थानिक प्रथेनुसार पूजेची पद्धत, दिव्यांची संख्या आणि नैवेद्य वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे श्रद्धेने आणि आपल्या घरच्या परंपरेनुसार दीपपूजन करणे महत्त्वाचे मानले जाते.