निरोगी जीवनासाठी पहाटेपासून रात्रीपर्यंत आरोग्यदायी सवयींचा मंत्र
Total Views |
healthy lifestyle निरोगी शरीर, प्रसन्न मन आणि संतुलित जीवनासाठी दैनंदिन दिनचर्येत काही आरोग्यपूर्ण सवयींचा समावेश करणे उपयुक्त ठरते. पहाटे लवकर उठण्यापासून ते रात्री नियमित वेळी झोपण्यापर्यंतची शिस्तबद्ध जीवनशैली शारीरिक तसेच मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाची ठरू शकते. यामध्ये आहार, व्यायाम, स्वच्छता, सकारात्मक विचार, निसर्गाशी नाते आणि सामाजिक बांधिलकी यांनाही महत्त्व आहे.
ब्रह्ममुहूर्तात किंवा पहाटे लवकर उठण्याची सवय लावावी. पहाटेचे वातावरण स्वच्छ, शांत आणि आल्हाददायक असल्याने मन प्रसन्न राहण्यास मदत होते. जाग आल्यानंतर परमेश्वराचे स्मरण करून हात-पाय ताणून शरीर सक्रिय करावे. त्यानंतर हळूहळू कुशीवर वळून उठल्यास शरीरावर अनावश्यक ताण पडत नाही. तोंड धुतल्यानंतर साधारण दोन ते तीन ग्लास स्वच्छ पाणी सावकाश प्यावे. यामुळे शरीरातील पाण्याची कमतरता भरून निघण्यास मदत होते आणि पचनक्रिया सुरळीत राहण्यास सहाय्य मिळू शकते.
उषःपानानंतर दहा ते पंधरा मिनिटे चालण्याचा प्रयत्न करावा. नियमित वेळेवर शौचास जाण्याची सवय लावावी. शक्य असल्यास भारतीय पद्धतीच्या शौचालयाचा वापर करण्याचा सल्ला दिला जातो. दात दिवसातून किमान दोन वेळा स्वच्छ करणे आवश्यक आहे. कडुनिंबाची काडी किंवा योग्य दंतमंजन वापरता येते. फ्लोराइडयुक्त टूथपेस्टचा वापरही दंतवैद्यांच्या मते उपयुक्त ठरतो.
दररोज स्वच्छ पाण्याने स्नान करावे. स्नानापूर्वी तीळ, खोबरेल किंवा मोहरीच्या तेलाने हलका मसाज केल्यास त्वचा मऊ राहण्यास मदत होऊ शकते. कपड्यांची निवड करताना सुती, सैल आणि हवेशीर वस्त्रांना प्राधान्य द्यावे. विशेषतः अंतर्वस्त्रे सुती असावीत.
शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी दररोज किमान ३० मिनिटे योग, प्राणायाम किंवा इतर शारीरिक व्यायाम करणे उपयुक्त आहे. यामुळे शरीर तंदुरुस्त राहण्यास तसेच मानसिक तणाव कमी होण्यास मदत होते. यासोबतच दररोज काही मिनिटे प्रार्थना, ध्यान किंवा नामस्मरणासाठी द्यावीत. सकारात्मक विचार आणि मनःशांती यांचेही आरोग्यात महत्त्वाचे स्थान आहे.
आहाराच्या बाबतीत वेळेवर आणि भूक लागल्यावरच जेवावे. नाश्त्यामध्ये फळे, अंकुरित कडधान्ये, ताक किंवा सूप यांसारख्या पौष्टिक पदार्थांचा समावेश करावा. संपूर्ण धान्ये, कडधान्ये, भाज्या आणि फळे यांचा आहारात नियमित समावेश असावा. तळलेले, अतितिखट, अतिखारट आणि अति प्रक्रिया केलेले पदार्थ मर्यादित प्रमाणात घ्यावेत. जेवण शांतपणे करावे. जेवणानंतर काही मिनिटे वज्रासनात बसल्यास काही लोकांना पचनास मदत होऊ शकते.
आरोग्यपूर्ण जीवनशैलीसाठी तंबाखू, गुटखा, सिगारेट आणि मद्यपान यांसारख्या व्यसनांपासून दूर राहणे आवश्यक आहे. शीतपेये आणि जंक फूडचे सेवनही टाळावे. शारीरिक स्थिती योग्य असल्यास आणि वैद्यकीय अडचण नसल्यास अधूनमधून हलका उपवास करता येऊ शकतो. मात्र, मधुमेह, गर्भावस्था किंवा इतर आजार असल्यास उपवास करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
प्रामाणिकपणे मेहनत करून उपजीविका करणे, चांगले आचरण ठेवणे आणि नीतिमूल्यांचे पालन करणे यामुळे मानसिक समाधान मिळते. सूर्यप्रकाश, शुद्ध हवा, स्वच्छ पाणी आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवणेही आरोग्यासाठी उपयुक्त आहे. एसी, वाहन किंवा इतर सुविधा आवश्यकतेनुसार वापराव्यात; मात्र शक्य तितकी शारीरिक हालचाल वाढवण्याचा प्रयत्न करावा.
मनमोकळे हसल्याने तणाव कमी होण्यास मदत होते. त्यामुळे आनंदी आणि सकारात्मक राहण्याचा प्रयत्न करावा. त्याचबरोबर कोणत्याही आजाराकडे दुर्लक्ष करू नये. सामान्य त्रास झाला तरी त्याचे कारण शोधावे. ताप, श्वास घेण्यास त्रास, तीव्र वेदना किंवा अन्य गंभीर लक्षणे जाणवल्यास त्वरित पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. स्वतःहून औषधे घेणे टाळावे.
शौच, लघवी, शिंक आणि जांभई यांसारखे नैसर्गिक वेग अनावश्यकपणे रोखू नयेत. इच्छांवर संयम ठेवून समाधानात आनंद शोधणे आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवणे मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे. शक्य तितकी समाजसेवा करावी, दुसऱ्यांचे भले करण्याचा प्रयत्न करावा आणि कोणाचेही नुकसान करू नये.
घर, परिसर, पिण्याचे पाणी आणि स्वच्छतागृह स्वच्छ ठेवणे आवश्यक आहे. स्वच्छतेमुळे अनेक संसर्गजन्य आजार टाळता येतात. वाचन, संगीत, चित्रकला, बागकाम, योग आणि समाजसेवा यांसारखे छंद जोपासावेत. कुटुंबीय आणि मित्रांसोबतही वेळ घालवावा.
रात्रीचे जेवण झोपण्याच्या किमान दोन तास आधी करावे. जेवणानंतर थोडे चालावे. झोपण्यापूर्वी मोबाईलचा वापर कमी करून दिवसाचे चिंतन करावे, प्रार्थना करावी आणि नियमित वेळेत झोपण्याचा प्रयत्न करावा. अशा प्रकारे पहाटेपासून रात्रीपर्यंतची संतुलित दिनचर्या आरोग्यपूर्ण जीवनशैलीसाठी उपयुक्त ठरू शकते.