४०० टनांचे अंतराळ स्थानक अंतराळात पोहोचले तरी कसे

how did a 400 tonne space station आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक म्हणजे अंतराळातील मानवी अभियांत्रिकीचा एक विलक्षण नमुना आहे. ४०० टनांपेक्षा अधिक वजन असलेले आणि जवळपास फुटबॉलच्या मैदानाएवढे मोठे असलेले हे स्थानक पृथ्वीवर तयार करून एका झटक्यात अंतराळात नेण्यात आलेले नाही. त्याऐवजी, त्याची उभारणी अंतराळातच वेगवेगळे भाग जोडत अनेक वर्षांच्या कालावधीत करण्यात आली. विविध देशांनी प्रयोगशाळा, राहण्याची व्यवस्था, ऊर्जा प्रणाली आणि इतर आवश्यक घटक पुरवून या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पात सहभाग घेतला.

 

 

आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाच्या निर्मितीची सुरुवात २० नोव्हेंबर १९९८ रोजी झाली. रशियाने प्रोटॉन रॉकेटच्या माध्यमातून ‘झार्या’ हे पहिले मोठे मॉड्यूल कक्षेत पाठवले. या मॉड्यूलमध्ये स्थानकाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यासाठी आवश्यक प्रणोदन, ऊर्जा आणि मूलभूत नियंत्रण व्यवस्था होती. त्यानंतर काही आठवड्यांतच या प्रकल्पाने आणखी एक महत्त्वाचे पाऊल टाकले.

 

डिसेंबर १९९८ मध्ये अमेरिकेने स्पेस शटलच्या मदतीने ‘युनिटी’ कनेक्टिंग मॉड्यूल कक्षेत पोहोचवले. त्यानंतर झार्या आणि युनिटी हे दोन्ही भाग अंतराळात जोडण्यात आले. या दोन मॉड्यूल्सच्या जोडणीने भविष्यात उभ्या राहणाऱ्या विशाल अंतराळ स्थानकाचा पाया तयार झाला.

 

इतक्या मोठ्या स्थानकाचे एकाच वेळी प्रक्षेपण करणे शक्य का नव्हते, यामागे त्याचे प्रचंड वजन आणि आकार हे प्रमुख कारण होते. ४०० टनांपेक्षा अधिक वजनाची संपूर्ण रचना एका रॉकेटमधून कक्षेत नेणे त्या काळातील उपलब्ध तंत्रज्ञानाच्या क्षमतेबाहेर होते. त्यामुळे अभियंत्यांनी संपूर्ण स्थानकाचे अनेक लहान आणि व्यवस्थापनीय भाग तयार केले. हे भाग स्वतंत्रपणे रॉकेट किंवा स्पेस शटलमधून कक्षेत नेऊन आधीपासून अंतराळात असलेल्या स्थानकाशी जोडण्यात आले.

 

१९९८ ते २०११ या कालावधीत आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाच्या उभारणीसाठी ४० पेक्षा अधिक मोहिमा पार पडल्या. अमेरिकेच्या स्पेस शटल मोहिमांनी स्थानकासाठी अनेक महत्त्वाचे भाग कक्षेत नेण्याचे काम केले. त्याचवेळी रशियन प्रक्षेपण वाहनांनी विविध मॉड्यूल्स आणि आवश्यक साहित्य अंतराळात पोहोचवले. अशा प्रकारे अनेक वर्षांच्या नियोजन, प्रक्षेपण आणि जोडणीच्या प्रक्रियेतून आजची विशाल रचना आकाराला आली.

 

या संपूर्ण बांधकाम प्रक्रियेत ‘कॅनडार्म२’ या रोबोटिक हाताची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली. कॅनडाने विकसित केलेला हा रोबोटिक हात सुमारे १७ मीटर लांब आहे. तो स्थानकाच्या बाहेरील भागावर हालचाल करू शकतो. त्यामुळे अंतराळवीरांना मोठे उपकरण किंवा अवजड घटक सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाच्या वातावरणात पकडणे, एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेणे आणि योग्य जागी बसवणे शक्य झाले.

 

कॅनडार्म२ने प्रत्यक्षात अंतराळातील एका विशाल बांधकाम यंत्रणेप्रमाणे काम केले. स्थानकाच्या विविध भागांची वाहतूक आणि जोडणी करताना या रोबोटिक हाताने अंतराळवीरांना मोठी मदत केली. त्याचबरोबर स्थानकाच्या देखभालीच्या कामातही त्याचा उपयोग झाला.

 

अंतराळ स्थानकाच्या बांधकामासाठी केवळ रॉकेट आणि रोबोटिक यंत्रणाच पुरेशा नव्हत्या. अनेक महत्त्वाची कामे पूर्ण करण्यासाठी अंतराळवीरांना स्थानकाबाहेर जाऊन प्रत्यक्ष काम करावे लागले. अशा बाह्य अवकाशातील कामांना ‘स्पेसवॉक’ म्हटले जाते. बांधकामापासून दुरुस्तीपर्यंत विविध कामांमध्ये अंतराळवीरांनी स्पेसवॉकच्या माध्यमातून योगदान दिले.

 

अशा प्रकारे आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक हे एका मोठ्या प्रक्षेपणातून तयार झालेले नाही, तर अनेक देशांच्या सहकार्याने, ४० पेक्षा अधिक मोहिमांच्या माध्यमातून आणि अत्याधुनिक रोबोटिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने अंतराळातच टप्प्याटप्प्याने उभारले गेले. मानवी कल्पकता, अभियांत्रिकी आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य यांचा हा प्रकल्प आजही अंतराळ संशोधनातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.