गटारी अमावस्येला मांसाहार का करतात?

Why eat non-vegetarian on Gatari Amavasya महाराष्ट्राच्या लोकजीवनात आषाढ अमावस्येला वेगळे महत्त्व आहे. श्रावण महिन्याच्या आगमनाच्या आदल्या दिवशी येणाऱ्या या अमावस्येला प्रचलित भाषेत ‘गटारी अमावस्या’ म्हटले जाते. या दिवशी अनेक कुटुंबांमध्ये चिकन, मटण, मासे अशा मांसाहारी पदार्थांचा बेत केला जातो. कुटुंबीय आणि मित्रमंडळी एकत्र येऊन जेवणाचा आनंद घेतात. मात्र, या दिवशी मांसाहार करण्याची प्रथा नेमकी कुठून आली, यामागे धार्मिक कारण आहे की लोकपरंपरा, याबाबत अनेकांना उत्सुकता असते.धार्मिक पंचांगानुसार हा दिवस आषाढ अमावस्या म्हणून ओळखला जातो. त्यानंतर दुसऱ्या दिवसापासून श्रावण महिन्याला सुरुवात होते. श्रावण हा अनेक हिंदू कुटुंबांमध्ये धार्मिक आणि सात्त्विक आहाराचा महिना मानला जातो. या काळात भगवान शिवाची उपासना, सोमवारचे व्रत, उपवास आणि विविध धार्मिक विधी केले जातात. त्यामुळे अनेक कुटुंबांमध्ये श्रावण सुरू झाल्यानंतर मांसाहार टाळण्याची परंपरा आहे. त्याच पार्श्वभूमीवर श्रावण सुरू होण्यापूर्वीच्या शेवटच्या दिवशी आवडीचे मांसाहारी पदार्थ खाण्याची पद्धत काही भागांत रूढ झाली.

 

 

 

 

मात्र, गटारी अमावस्येला मांसाहार करणे ही कोणतीही सार्वत्रिक धार्मिक सक्ती नाही. यासाठी धार्मिक ग्रंथांमध्ये सर्वांसाठी बंधनकारक असा नियम असल्याचे ठोस कारण नाही. ही प्रथा मुख्यतः महाराष्ट्रातील लोकसंस्कृती, खाद्यपरंपरा आणि सामाजिक जीवनाशी जोडलेली आहे. पूर्वी श्रावण महिन्यात धार्मिक नियमांचे पालन अधिक काटेकोरपणे केले जात असे. त्यामुळे श्रावण सुरू होण्यापूर्वी कुटुंबीय एकत्र येऊन मांसाहारी पदार्थ बनवत आणि जेवणाचा आनंद घेत. कालांतराने या प्रथेला ‘गटारी’ या नावाने लोकप्रियता मिळाली.‘गटारी’ हे आषाढ अमावस्येचे धार्मिक नाव नसून महाराष्ट्रातील लोकप्रचलित नाव आहे. श्रावण सुरू होण्यापूर्वीचा शेवटचा दिवस या अर्थाने हे नाव रूढ झाल्याचे सामान्यतः मानले जाते. आजच्या काळात गटारी म्हटले की मांसाहारी मेजवानी, मित्रमंडळींचे एकत्र येणे आणि विविध खाद्यपदार्थांची रेलचेल असे चित्र समोर येते. मात्र, या दिवसाचा सांस्कृतिक संदर्भ केवळ मांसाहार किंवा मद्यपानापुरता मर्यादित नाही.

 

 

श्रावणात मांसाहार टाळण्यामागे धार्मिक श्रद्धेसोबत संयम आणि सात्त्विक आहाराची संकल्पनाही जोडली जाते. भगवान शिवाला समर्पित मानल्या जाणाऱ्या श्रावण महिन्यात अनेक भाविक उपवास आणि धार्मिक आचरण करतात. त्यामुळे काही कुटुंबांमध्ये मांसाहाराबरोबरच कांदा-लसूण किंवा काही विशिष्ट पदार्थही टाळले जातात. मात्र, प्रत्येक कुटुंबाची आणि प्रदेशाची परंपरा वेगळी असल्याने श्रावणात काय खावे किंवा काय टाळावे, हा वैयक्तिक श्रद्धेचा आणि कुटुंबपरंपरेचा विषय आहे.गटारी अमावस्येच्या खाद्यपरंपरेसोबत पावसाळ्यात आरोग्याची काळजी घेणेही महत्त्वाचे ठरते. पावसाळ्यात आर्द्रता वाढल्यामुळे अन्नपदार्थ खराब होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे मांस, मासे किंवा चिकन खरेदी करताना त्यांचा ताजेपणा आणि स्वच्छता तपासणे आवश्यक आहे. मांसाहारी पदार्थ योग्य पद्धतीने साठवून पूर्णपणे शिजवणे महत्त्वाचे आहे. अस्वच्छ ठिकाणी तयार केलेले किंवा योग्य प्रकारे साठवलेले नसलेले पदार्थ टाळणे आरोग्यासाठी सुरक्षित ठरू शकते. त्यामुळे गटारी अमावस्येकडे केवळ मांसाहाराचा दिवस म्हणून पाहण्याऐवजी महाराष्ट्राच्या खाद्यसंस्कृतीतील एक वेगळी लोकपरंपरा म्हणून पाहता येते. आषाढ अमावस्या धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाची असली तरी या दिवशी मांसाहार करणे सर्वांसाठी आवश्यक नाही. काही कुटुंबे मांसाहार करतात, तर काही पूजा, उपवास किंवा सात्त्विक आहाराला प्राधान्य देतात. श्रद्धा, कुटुंबपरंपरा आणि वैयक्तिक निवड यानुसार हा दिवस साजरा करण्याची पद्धत बदलते.