श्रावणात उपवास का? श्रद्धेसोबत विज्ञानही सांगतं ‘हे’ कारण!

Why fast in Shravan श्रावण महिना सुरू होताच देशभरातील शिवमंदिरांमध्ये भक्तीमय वातावरण निर्माण होते. भगवान शिवाला समर्पित मानल्या जाणाऱ्या या महिन्यात उपवास, पूजा, अभिषेक आणि विविध धार्मिक विधी करण्याची परंपरा आहे. विशेषतः श्रावणातील प्रत्येक सोमवार हा ‘श्रावणी सोमवार’ म्हणून पाळला जातो. या दिवशी महादेवाची मनोभावे पूजा करून उपवास करण्याला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे.हिंदू धार्मिक परंपरेनुसार श्रावण महिना भगवान शिवाला समर्पित मानला जातो. समुद्रमंथनातून निघालेले विष भगवान शिवांनी प्राशन केल्याची धार्मिक मान्यता आहे. तसेच देवी पार्वतीने भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी तपश्चर्या केल्याची कथाही श्रावणाशी जोडली जाते. त्यामुळे या काळात केलेली शिवपूजा, उपासना, उपवास आणि रुद्राभिषेक विशेष फलदायी ठरतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

 

 

 

धार्मिक दृष्टिकोनातून उपवासाचा अर्थ केवळ दिवसभर अन्न न घेणे एवढाच मर्यादित नाही. मन, वाणी आणि आचार-विचारांवर नियंत्रण ठेवणे, संयम पाळणे आणि सात्त्विक जीवनशैलीचा अवलंब करणे, यालाही उपवासाचा भाग मानले जाते. त्यामुळे श्रावणात अनेक भाविक मांसाहार, मद्यपान आणि काही तामसिक पदार्थ टाळतात. काही कुटुंबांमध्ये कांदा-लसूण किंवा विशिष्ट पदार्थही वर्ज्य मानले जातात. मात्र, या प्रथा प्रत्येक कुटुंबात किंवा प्रदेशात सारख्या नसतात. श्रावण महिन्यात येणाऱ्या प्रत्येक सोमवारला श्रावणी सोमवार म्हटले जाते. हा दिवस भगवान शिवाच्या पूजेसाठी विशेष मानला जातो. भाविक पहाटे स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करतात आणि शिवमंदिरात जाऊन पूजा करतात. अनेकजण दिवसभर उपवास करून संध्याकाळी पूजा झाल्यानंतर फलाहार करतात. श्रावणी सोमवारी महादेवाची मनोभावे पूजा केल्याने मनोकामना पूर्ण होतात, अशी श्रद्धा आहे. अविवाहित मुली चांगला जीवनसाथी मिळावा यासाठी उपवास करतात, तर विवाहित महिला पतीच्या दीर्घायुष्यासह कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी व्रत करतात, अशी प्रथा अनेक ठिकाणी आहे. मात्र, या श्रद्धा आणि प्रथा प्रदेश, कुटुंब आणि धार्मिक परंपरेनुसार बदलू शकतात.

 

 

श्रावणी सोमवारी शिवलिंगावर जलाभिषेक करण्याची विशेष परंपरा आहे. अनेक भाविक दूध, दही, मध, तूप आणि साखरेपासून तयार केलेल्या पंचामृताने अभिषेक करतात. त्यानंतर शिवलिंगावर पाणी अर्पण करून बेलपत्र, फुले आणि नैवेद्य वाहिला जातो. ‘ॐ नमः शिवाय’ या मंत्राचा जप करण्यालाही या दिवशी विशेष महत्त्व दिले जाते.

 

 

पावसाळ्यात उपवासाचा वैज्ञानिक संबंध काय?

श्रावण हा पावसाळ्यात येत असल्याने वातावरणातील आर्द्रता वाढते. या काळात काही लोकांच्या पचनक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे हलका आणि सहज पचणारा आहार घेण्याची परंपरा अनेक ठिकाणी दिसून येते. उपवासाच्या वेळी फळे, दूध, दही, सुकामेवा किंवा इतर हलके पदार्थ घेण्याची पद्धत आहे. मात्र, उपवास करण्याची पद्धत प्रत्येकाच्या आरोग्याची स्थिती आणि क्षमतेनुसार वेगळी असू शकते. त्यामुळे उपवास म्हणजे पूर्णपणे अन्नत्याग करणे आवश्यक आहे, असे नाही. पुरेसे पाणी आणि योग्य आहार घेणेही महत्त्वाचे आहे. श्रावणातील उपवास आणि धार्मिक विधींमध्ये श्रद्धेबरोबरच संयम आणि आत्मशुद्धीची संकल्पना जोडलेली आहे. महादेवाची उपासना, जलाभिषेक, मंत्रजप आणि सात्त्विक आहार यामुळे मनाला शांतता मिळते, अशी भाविकांची भावना आहे. त्यामुळे श्रावण महिना हा केवळ उपवासाचा नव्हे, तर भक्ती, संयम आणि आत्मचिंतनाचा काळ मानला जातो.