"माझं मूल प्रत्येक गोष्ट ऐकतं" याचा अभिमान बाळगता? त्यामागील मानसिक धोकेही समजून घ्या
Total Views |
नवी दिल्ली,
parenting "माझं मूल कधीच उलट बोलत नाही", "आम्ही सांगू तेच ते करते" किंवा "आमचं मूल खूप आज्ञाधारक आहे" अशी वाक्ये अनेक पालक अभिमानाने सांगताना दिसतात. समाजातही प्रत्येक गोष्टीला होकार देणाऱ्या आणि वडीलधाऱ्यांचे म्हणणे विनावाद मान्य करणाऱ्या मुलांना आदर्श मानले जाते. मात्र, मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिल्यास ही सवय नेहमीच सकारात्मक असेल असे नाही. सतत आज्ञाधारक राहण्याच्या अपेक्षेमुळे मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वावर आणि मानसिक विकासावर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतात.
तज्ज्ञांच्या मते, लहानपणापासून प्रत्येक गोष्टीला प्रश्न न विचारता मान डोलावण्याची सवय लागल्यास मुलांमध्ये स्वतःची मते मांडण्याचे धैर्य कमी होऊ लागते. हळूहळू त्यांना स्वतःच्या भावना किंवा विचार व्यक्त करण्याचा अधिकारच नसल्यासारखे वाटू लागते. पुढे शिक्षण, करिअर किंवा वैयक्तिक आयुष्यात स्वतःची भूमिका स्पष्टपणे मांडण्याची वेळ आली तरी अशी मुले अनेकदा गप्प राहणे पसंत करतात. बालपणातील ही मानसिक जडणघडण मोठेपणी बदलणे कठीण ठरू शकते.
मुलांचे सहकार्य आणि भीतीपोटी मिळणारी आज्ञाधारकता यामध्ये मोठा फरक असतो. एखादे मूल स्वतःची इच्छा बाजूला ठेवून फक्त पालक नाराज होतील किंवा त्यांचे प्रेम कमी होईल या भीतीने प्रत्येक गोष्टीला होकार देत असेल, तर ते निरोगी वर्तनाचे लक्षण मानता येत नाही. अशा परिस्थितीत मूल स्वतःच्या भावना दाबून ठेवण्याची सवय लावून घेते.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, घरातील वातावरण असे असावे जिथे मुलाला भीती न वाटता स्वतःचे मत मांडण्याची मोकळीक मिळेल. पालकांशी आदराने मतभेद व्यक्त करणे, एखाद्या निर्णयावर चर्चा करणे किंवा स्वतःची बाजू शांतपणे मांडणे ही चुकीची गोष्ट नसून, ती आत्मविश्वासपूर्ण आणि निरोगी व्यक्तिमत्त्वाची खूण आहे. प्रत्येक मतभेदाला अवज्ञा समजण्याऐवजी त्याकडे संवादाची संधी म्हणून पाहणे अधिक आवश्यक आहे.
सतत इतरांची मान्यता मिळवण्याची सवयही मुलांसाठी घातक ठरू शकते. प्रत्येक निर्णयासाठी दुसऱ्यांची परवानगी किंवा कौतुक मिळण्याची अपेक्षा निर्माण झाल्यास मूल स्वतःचे निर्णय घेण्याची क्षमता गमावू शकते. पुढील आयुष्यात अशी व्यक्ती चुकीच्या नातेसंबंधांमध्ये किंवा दबावाखाली निर्णय घेणाऱ्या परिस्थितीत सहज अडकण्याची शक्यता वाढते, कारण स्वतःवर विश्वास ठेवण्याऐवजी ती कायम दुसऱ्यांच्या मार्गदर्शनावर अवलंबून राहते.
अनेकदा प्रत्येक गोष्टीला होकार देणाऱ्या मुलांच्या मनात भावनिक थकवाही साचत असतो. बाहेरून ते शांत, समजूतदार आणि आज्ञाधारक दिसत असले तरी आतून ते स्वतःच्या भावना दाबत असतात. मुलामध्ये उत्साह कमी होणे, प्रत्येक गोष्ट केवळ औपचारिकपणे करणे किंवा कोणत्याही गोष्टीबद्दल आनंद व्यक्त न करणे, ही भावनिक तणावाची लक्षणे असू शकतात. त्यामुळे पालकांनी मुलांच्या वागणुकीसोबत त्यांच्या भावनिक स्थितीकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे.
जर मुलामध्ये इतरांना खूश ठेवण्याची सवय अतिप्रमाणात वाढली असेल आणि त्यामुळे त्याचा आत्मविश्वास कमी होत असल्याचे जाणवत असेल, तर वेळ न दवडता बाल मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते. तज्ज्ञांच्या मदतीने पालक स्वतःच्या वागण्यात आवश्यक बदल करू शकतात आणि मुलाचा आत्मविश्वास पुन्हा विकसित करण्यासाठी योग्य मार्ग अवलंबू शकतात.
पालकांनी मुलांशी संवाद साधताना स्पष्ट नियम ठेवावेत, पण त्याचबरोबर त्यांच्या मतांचाही आदर करावा. मुलाला "नाही" म्हणण्याचा अधिकार आहे, हे त्याला समजावून सांगणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. तसेच, कधीकधी पालकांच्याही निर्णयात चूक होऊ शकते, हे मान्य केल्याने मुलांमध्ये विश्वास वाढतो. जेव्हा मुलांना त्यांच्या मतांसाठी ओरडले जाणार नाही, याची खात्री वाटते, तेव्हा ते अधिक आत्मविश्वासाने विचार मांडू लागतात आणि जबाबदारीने निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित करतात.
तज्ज्ञांच्या मते, आदर्श पालकत्व म्हणजे प्रत्येक गोष्टीला मुलांकडून होकार मिळवणे नव्हे, तर त्यांना स्वतःची मते मांडण्याची, योग्य मर्यादा समजून घेण्याची आणि इतरांचा आदर राखत स्वतःचे निर्णय घेण्याची ताकद देणे होय.